Bìa tập thơ “Chảy về miền ký ức”

Với Nguyễn Đăng Độ, ký ức được gọi tên bằng động từ giàu sức gợi: “chảy”. Ký ức chảy qua năm tháng, qua mất mát, chia xa, đoàn tụ, qua những vùng quê, con người và cả những câu chuyện tưởng như đã lùi xa mà vẫn hiện hữu trong đời sống tinh thần. Tập thơ mở đầu bằng bài “Dâng mẹ”, nơi hình ảnh người mẹ hiện lên giữa gió bấc, Gió Lào, những mùa khô hạn và cơ cực, vẫn lặng lẽ gánh nhọc nhằn để nuôi con. Hình ảnh “thân gầy” chịu “nắng đốt mưa găm”, rồi “rút ruột đời tằm nhả tơ” trở thành biểu tượng cho sự hy sinh trọn vẹn. Trong “Mẹ ơi”, ký ức ấy trở nên đau đớn hơn bởi mẹ đã không còn, tiếng gọi vang lên trong khoảng trống của hiện tại, để lại nỗi nhớ khôn nguôi.

Không chỉ tình mẫu tử, tập thơ còn khắc họa người cha gắn với chiến tranh, mất mát và trách nhiệm gia đình. Những bài như “Khóc cha”, “Cách biệt”, “Xin mẹ ngủ yên”, “Anh tôi” tạo thành vùng thơ về chia lìa. Trong “Cách biệt”, căn nhà thiếu vắng tiếng cha, khu vườn và những vật quen thuộc trở thành dấu hiệu của sự trống vắng, để người con trưởng thành vẫn khao khát được tựa vào lòng cha. Từ gia đình, dòng ký ức tiếp tục chảy về tuổi thơ trong “Tìm lại tiếng nôi đưa”, nơi lời ru, khóm tre, bến nước và xứ Nghệ hiện lên như “chiếc vé tuổi thơ” đầy biểu tượng.

Theo Trần Anh Thái, thơ Nguyễn Đăng Độ là thơ tâm tình, phần lớn hướng về cha mẹ, quê hương, bạn bè, anh em ruột thịt. Ở mảng thơ quê hương, tác giả thể hiện tình yêu, nỗi nhớ và niềm tự hào; ở mảng thơ tình bạn, tình yêu là sự gắn bó, thủy chung, tri kỷ. Thiên nhiên trở thành một phần của tâm trạng, cảnh vật được nhìn qua lăng kính ký ức. Câu thơ “Chiều cuối năm con bấc bời bời/ Cánh lá rụng đầy vườn lệ ứa” là minh chứng cho lối “tả cảnh ngụ tình”, khi cảnh vật đồng thời chuyển động với tâm hồn.

Một vùng ký ức nặng nề khác là chiến tranh và những mất mát của một thế hệ. Khi viết về quê hương Hà Tĩnh, về những cô gái hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc, Nguyễn Đăng Độ tái hiện địa danh lịch sử, gợi ra sự gắn bó giữa địa lý quê hương và lịch sử dân tộc. Hình ảnh những cô gái “chưa một lần yêu” trở thành biểu tượng cho tuổi trẻ trong chiến tranh. Viết về Truông Bồn, ông sử dụng những hình ảnh mạnh về đất, bom đạn, máu và cung đường, tạo nên sắc thái bi tráng, vừa ca ngợi kháng chiến vĩ đại vừa khắc họa nỗi đau chia cắt. Bên cạnh đó, những bài thơ về các vùng đất như Đà Nẵng, Sông Gâm, Sài Gòn… lại mở ra không gian trữ tình, tinh tế, kết hợp cảnh sắc với cảm xúc để tạo nên bức tranh thơ hữu tình.

Tập thơ cũng hướng vào thân phận, giọng thơ chuyển từ hồi tưởng sang chiêm nghiệm. Hình ảnh cánh buồm đứt gió, vầng trăng khuyết, hoa sứ rụng, cung đàn lạc nhịp… đều mang ý thức về sự hữu hạn. Ký ức trở thành cách để con người hiểu hiện tại: mất mát khiến ta biết trân trọng, chia ly khiến ta nhận ra giá trị của gặp gỡ, gian khó khiến bình yên trở nên quý giá. Nét đáng chú ý là mối quan hệ giữa tình riêng và tình chung: từ mẹ, cha, anh em, bạn bè, những câu chuyện riêng đủ sức gợi tới trải nghiệm chung của con người.

Ở tuổi 60, việc Nguyễn Đăng Độ chọn ký ức làm dòng chảy chủ đạo là dấu mốc quan trọng. Những điều tưởng nhỏ bé lại trở thành giá trị lớn lao. “Chảy về miền ký ức” không chỉ là hồi tưởng mà còn hướng con người về phía trước, biến ký ức thành lớp trầm tích để người đang sống hôm nay nhìn về tương lai. Người đọc gặp trong tập thơ những lớp người và miền đời đã làm nên con người thi sĩ: mẹ tảo tần, cha đi qua chiến tranh, những người thân đã khuất, bạn bè, vùng đất gắn bó, những người hy sinh và cả những câu hỏi chưa bao giờ có lời giải trọn vẹn. Với Nguyễn Đăng Độ, những gì đã sống, đã yêu, đã mất, đã đau và đã nhớ đều gửi vào thơ, để ký ức riêng trở thành ký ức chung. “Chảy về miền ký ức” vì thế cũng là lời mời người đọc trở về miền ký ức của chính mình, nơi có những người thân yêu, những vùng đất không thể quên và những giá trị bình dị nhưng làm nên chiều sâu của đời sống.