Năm 2011, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ảnh: baophutho

Giữa không gian linh thiêng của vùng đất Tổ Phú Thọ – nơi cội nguồn dân tộc Việt Nam, hát Xoan từ lâu đã trở thành một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân. Không chỉ là những làn điệu mộc mạc, giàu cảm xúc, hát Xoan còn mang trong mình chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng và giá trị văn hóa đặc sắc, được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Hát Xoan có nguồn gốc từ rất sớm, gắn liền với thời đại Hùng Vương dựng nước. Theo các tài liệu dân gian và truyền thuyết, loại hình nghệ thuật này ra đời nhằm phục vụ các nghi lễ thờ cúng Vua Hùng, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Trải qua hàng trăm năm tồn tại và phát triển, hát Xoan vẫn giữ được những nét nguyên bản, trở thành “báu vật” tinh thần của người dân Phú Thọ.

Không giống nhiều loại hình dân ca khác, hát Xoan gắn liền với không gian diễn xướng đặc thù, thường được tổ chức tại đình, đền, miếu – những nơi thờ Thành hoàng làng và các Vua Hùng. Mỗi dịp xuân về, các phường Xoan lại tổ chức hát tại cửa đình, vừa mang ý nghĩa nghi lễ, vừa là dịp giao lưu văn hóa cộng đồng. Chính vì vậy, chữ “Xoan” cũng được cho là bắt nguồn từ chữ “xuân”, thể hiện sự khởi đầu, sinh sôi và hy vọng.

Hát Xoan bao gồm ba chặng chính: hát thờ, hát quả cách và hát hội. Trong đó, hát thờ mang tính chất trang nghiêm, được thực hiện trong không gian thờ tự để dâng lên thần linh. Hát quả cách là phần biểu diễn nghệ thuật với nhiều làn điệu phong phú, thể hiện kỹ năng, tài năng của người hát. Cuối cùng, hát hội là phần giao lưu vui tươi, nơi nam nữ đối đáp, trao duyên, tạo nên không khí rộn ràng, gắn kết cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc bảo tồn hát Xoan không chỉ là trách nhiệm của riêng Phú Thọ mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Bởi lẽ, mỗi làn điệu Xoan không chỉ là âm nhạc, mà còn là ký ức, là bản sắc, là cội nguồn của dân tộc. Ảnh: baophutho

Một trong những điểm đặc sắc của hát Xoan chính là sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, lời ca và động tác biểu diễn. Người hát vừa hát, vừa múa, vừa gõ phách, tạo nên nhịp điệu sinh động. Lời ca thường mang nội dung ca ngợi quê hương, đất nước, tôn vinh công đức tổ tiên, đồng thời thể hiện tình cảm lứa đôi, khát vọng cuộc sống. Giai điệu hát Xoan mộc mạc nhưng sâu lắng, dễ đi vào lòng người.

Trang phục biểu diễn hát Xoan cũng mang đậm nét truyền thống. Nam thường mặc áo the, khăn xếp; nữ mặc áo tứ thân, yếm đào, đầu đội khăn mỏ quạ. Sự giản dị nhưng tinh tế trong trang phục góp phần làm nổi bật vẻ đẹp văn hóa của loại hình nghệ thuật này.

Tuy nhiên, cũng như nhiều di sản văn hóa khác, hát Xoan từng đứng trước nguy cơ mai một. Có thời điểm, số lượng nghệ nhân giảm sút, lớp trẻ ít quan tâm, nhiều phường Xoan không còn duy trì hoạt động thường xuyên. Trước thực trạng đó, chính quyền tỉnh Phú Thọ cùng các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của hát Xoan.

Năm 2011, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây vừa là niềm tự hào, vừa là lời cảnh báo về nguy cơ mai một của di sản. Từ đó, nhiều chương trình bảo tồn được triển khai như phục hồi các phường Xoan gốc, hỗ trợ nghệ nhân, mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ, đưa hát Xoan vào trường học.

Nhờ những nỗ lực đó, hát Xoan đã từng bước hồi sinh mạnh mẽ. Đến năm 2017, UNESCO chính thức đưa hát Xoan ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp và ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của công tác bảo tồn, đồng thời khẳng định giá trị bền vững của di sản.

Hiện nay, hát Xoan không chỉ được duy trì trong các nghi lễ truyền thống mà còn được biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa, du lịch. Du khách khi đến Phú Thọ có thể thưởng thức hát Xoan tại các làng cổ như Kim Đức, Phượng Lâu… qua đó hiểu thêm về lịch sử và văn hóa vùng đất Tổ.

Việc gắn kết hát Xoan với phát triển du lịch được xem là hướng đi phù hợp, vừa góp phần quảng bá di sản, vừa tạo nguồn thu cho người dân. Nhiều tour du lịch trải nghiệm đã được xây dựng, đưa du khách đến với không gian diễn xướng truyền thống, tham gia các hoạt động văn hóa cùng người dân địa phương.

Bên cạnh đó, công tác số hóa, lưu trữ tư liệu về hát Xoan cũng được chú trọng, nhằm bảo tồn lâu dài và phục vụ nghiên cứu. Các nghệ nhân những “báu vật sống” – được tôn vinh, hỗ trợ để tiếp tục truyền dạy, giữ lửa cho di sản.

Hát Xoan hôm nay vẫn vang lên giữa đất Tổ, như lời nhắc nhở về truyền thống ngàn đời của cha ông. Giữa dòng chảy hiện đại, những câu hát ấy vẫn giữ nguyên giá trị, trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của người Việt.