Khai thác tiềm năng dược liệu từ tri thức bản địa

Ba Vì từ lâu được biết đến là vùng đất có nguồn cây dược liệu phong phú, gắn liền với kinh nghiệm trồng, thu hái và sử dụng cây thuốc của đồng bào Dao. Những tri thức được lưu truyền qua nhiều thế hệ không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế, tạo sinh kế cho người dân địa phương.

Trong định hướng Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), lợi thế về nguồn nguyên liệu, kinh nghiệm sản xuất và bản sắc văn hóa là nền tảng để hình thành những sản phẩm đặc trưng. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng thành hàng hóa có chất lượng và sức cạnh tranh, việc tổ chức sản xuất và kết nối thị trường cần được quan tâm đúng mức.

Cây lá đắng – một trong những loại dược liệu được trồng tại Ba Vì, góp phần tạo nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Thực tế, hoạt động trồng, thu hái và cung ứng dược liệu tại nhiều hộ dân vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Việc thiếu sự thống nhất về kỹ thuật và quy trình sản xuất khiến nguồn nguyên liệu khó bảo đảm chất lượng đồng đều và sản lượng ổn định. Bên cạnh đó, người dân còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin thị trường, tiêu chuẩn sản phẩm và các kênh tiêu thụ lâu dài.

Trước thực trạng này, Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì đang tìm hướng tập hợp người dân, thúc đẩy sự hợp tác giữa các chủ thể để khai thác hiệu quả hơn nguồn dược liệu địa phương. Thay vì phát triển riêng lẻ, hợp tác xã hướng tới kết nối người trồng dược liệu với nhà khoa học, doanh nghiệp và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực du lịch. Sự liên kết này được kỳ vọng từng bước hình thành chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả sản xuất và tạo cơ sở phát triển sản phẩm theo định hướng OCOP.

Liên kết đa chủ thể, nâng cao giá trị sản phẩm

Trong mô hình liên kết đang được định hướng, mỗi chủ thể đảm nhận một vai trò riêng nhưng có sự gắn kết trong toàn bộ quá trình sản xuất và tiêu thụ. Người dân trực tiếp trồng, chăm sóc, thu hái nguyên liệu, đồng thời gìn giữ tri thức bản địa. Nhà khoa học hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao kỹ thuật và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Hợp tác xã giữ vai trò tập hợp, điều phối hoạt động, trong khi doanh nghiệp tham gia chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Đại diện các bên trao đổi về định hướng phát triển và liên kết sản xuất dược liệu tại Ba Vì.

Anh Nguyễn Văn Nhận, đại diện Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì, chia sẻ: “Muốn phát triển dược liệu bền vững thì không thể chỉ có người dân tự trồng, tự làm. Cần kết nối được nhà khoa học, hợp tác xã và doanh nghiệp để cùng tham gia từ khâu nguyên liệu, nghiên cứu, chế biến đến tiêu thụ.”

Theo định hướng này, việc liên kết cần được triển khai đồng bộ, từ tổ chức vùng nguyên liệu đến chế biến và tìm kiếm đầu ra. Khi có sự tham gia của doanh nghiệp, người sản xuất sẽ có thêm cơ sở xác định nhu cầu thị trường, lựa chọn cây trồng phù hợp và hạn chế tình trạng sản xuất thiếu định hướng tiêu thụ.

Bên cạnh đó, du lịch cũng được xem là một hướng kết nối tiềm năng. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, phương thức thu hái, chế biến dược liệu cùng nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Dao có thể trở thành nội dung cho các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm và quảng bá địa phương. Nếu được tổ chức bài bản, hoạt động du lịch không chỉ tạo thêm kênh tiếp cận khách hàng mà còn góp phần nâng cao giá trị văn hóa của sản phẩm, giúp du khách hiểu rõ hơn về nguồn gốc và tri thức truyền thống gắn với dược liệu Ba Vì.

Tuy nhiên, để hình thành chuỗi liên kết bền vững, các bên cần có lộ trình phối hợp phù hợp, thống nhất về trách nhiệm, quyền lợi và yêu cầu chất lượng. Đây là điều kiện quan trọng để duy trì sự hợp tác lâu dài, bảo đảm lợi ích cho cả người sản xuất và đơn vị tiêu thụ.

Chuẩn hóa vùng nguyên liệu, tạo nền tảng phát triển OCOP

Đối với các sản phẩm từ dược liệu, chất lượng nguyên liệu đầu vào có vai trò quyết định đến chất lượng thành phẩm. Vì vậy, phát triển vùng trồng cần gắn với hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát nguồn gốc, tổ chức thu hái và bảo quản theo quy trình phù hợp.

Khi mỗi hộ sản xuất theo một phương thức khác nhau, chất lượng nguyên liệu có thể thiếu đồng đều, gây khó khăn cho quá trình chế biến. Việc xây dựng quy trình chung sẽ giúp các chủ thể chủ động kiểm soát chất lượng, duy trì nguồn cung ổn định và từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất.

Người dân sơ chế dược liệu sau thu hoạch, chuẩn bị nguyên liệu phục vụ quá trình chế biến.

Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, các chủ thể cần quan tâm đầu tư công nghệ chế biến, hoàn thiện bao bì, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng. Đây là những yếu tố cần thiết để sản phẩm nâng cao sức cạnh tranh, từng bước tiếp cận các kênh phân phối chuyên nghiệp.

Đối với Chương trình OCOP, lợi thế về nguồn nguyên liệu và câu chuyện văn hóa bản địa có thể tạo nên sự khác biệt, nhưng chưa đủ để khẳng định chất lượng sản phẩm. Các chủ thể cần phát triển sản phẩm cụ thể, đáp ứng yêu cầu đánh giá, phân hạng theo quy định, đồng thời bảo đảm khả năng thương mại hóa và mở rộng thị trường.

Vì vậy, hướng đi của Hợp tác xã Nông Dược Dân Tộc Miền Núi Ba Vì hiện tập trung vào xây dựng nền tảng liên kết, phát huy tri thức bản địa và từng bước hoàn thiện điều kiện sản xuất. Đây là tiền đề để nghiên cứu, phát triển những sản phẩm phù hợp với thế mạnh địa phương, hướng tới tham gia Chương trình OCOP.

Từ sản xuất nhỏ lẻ đến hình thành chuỗi giá trị là quá trình đòi hỏi thời gian, nguồn lực và sự đồng hành của nhiều bên. Khi người dân, hợp tác xã, nhà khoa học và doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ, nguồn dược liệu Ba Vì sẽ có thêm cơ hội được khai thác hiệu quả và bền vững.

Không chỉ góp phần tạo sinh kế cho người dân, hướng phát triển này còn giúp bảo tồn tri thức truyền thống của đồng bào Dao, nâng cao giá trị tài nguyên bản địa và mở ra triển vọng xây dựng những sản phẩm OCOP mang dấu ấn riêng của Ba Vì.