Năm 1903, Trường Bá nghệ Biên Hòa được thành lập (nay là Trường cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai), sau nhiều lần thử nghiệm đã chế tạo thành công gốm mỹ nghệ. Từ năm 1925-1955, gốm mỹ nghệ được đem đi dự triển lãm quốc tế, giành được nhiều huy chương vàng ở Paris, Indonesia, Bangkok… Chất men độc đáo của gốm Biên Hòa đã tạo nên sự khác biệt với các dòng gốm khác, để dòng gốm này vẫn còn chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Là tỉnh công nghiệp hiện đại nhưng Đồng Nai vẫn luôn chú trọng bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống vốn có. Nhiều năm nay, Đồng Nai đã nỗ lực triển khai nhiều giải pháp đồng bộ để khôi phục và phát triển các làng nghề thủ công truyền thống bằng việc đa dạng hóa các sản phẩm đặc sắc gắn với hoạt động du lịch. Qua đó, một số nghề truyền thống có cơ hội phát triển, hình thành nên những điểm tham quan hấp dẫn phục vụ du khách trong và ngoài tỉnh.

Nghề dệt vải truyền thống của đồng bào Mạ ở Tà Lài, H.Tân Phú ngày nay vẫn được gìn giữ, phát huy.

Mặc dù số lượng nghệ nhân biết dệt thổ cẩm ngày càng hiếm nhưng sản phẩm dệt thổ cẩm được giới thiệu đến du khách ở Tà Lài vẫn rất đa dạng và phong phú. Đồng bào dân tộc không ngừng cải tiến mẫu mã, hoa văn trang trí cho sản phẩm. Hiện tại, việc bảo tồn và phát triển thổ cẩm không chỉ còn gói gọn ở từng gia đình người Mạ mà là sự ý thức, trách nhiệm của địa phương với mong muốn nghề dệt thổ cẩm truyền thống ngày càng phát triển, tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào dân tộc.

Theo TS Nguyễn Quang Cần, nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử Đồng Nai, vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai dồi dào các nguyên vật liệu từ tự nhiên nên các làng nghề thủ công truyền thống rất phát triển.
Cùng với nghề gốm, chế tác đá, dệt vải, còn có các nghề như: mộc, gạch ngói, đất nung, dệt chiếu, đúc đồng, rèn sắt, làm giấy, chạm bạc, làm lọng, làm giày, làm nón… Ban đầu, người nông dân tranh thủ lúc nông nhàn làm thêm nghề thủ công. Dần dần chuyên môn hóa trong các ngành nghề thủ công nên đã xuất hiện nhiều thợ thủ công có chuyên môn cao và tách khỏi nông nghiệp. Những sản phẩm nổi bật mà các làng nghề cung cấp trước khi được xuất khẩu đã có mặt ở hầu hết các chợ, mà chợ Biên Hòa giữ vai trò là trung tâm.

Với các nghề truyền thống, nghệ nhân chính là linh hồn, là “báu vật” sống nắm giữ tinh hoa của làng nghề. Nhiều nghệ nhân vẫn sống ở làng, sống tốt với nghề. Tiếng thoi đưa của dệt vải, tiếng chạm, khắc đá vẫn đang vang lên. Tuy nhiên, hiện nay nghề truyền thống đứng trước những khó khăn, người trẻ không mặn mà. Nhiều thanh niên làng nghề bỏ làng ra phố làm việc trong những nhà máy, xí nghiệp để kiếm sống. Nhiều làng nghề đứng trước nguy cơ thất truyền, “cha truyền - con không nối”. Do vậy, việc quan tâm kịp thời tới các nghệ nhân sẽ giúp họ tiếp tục có những cống hiến, sản sinh ra những sản phẩm mang đặc trưng của vùng đất Đồng Nai.

Thợ làm gốm ở Biên Hòa - Đồng Nai.

Bên cạnh việc “tiếp lửa” cho nghệ nhân, ở mỗi làng nghề truyền thống, các cấp chính quyền cần nhìn vào thực chất, có chính sách dài hơi để khuyến khích, hỗ trợ… nhằm nâng cao giá trị của sản phẩm. Tăng cường hơn nữa các hình thức thông tin, quảng bá sản phẩm, giới thiệu trên các phương tiện truyền thông về nét đặc trưng Biên Hòa - Đồng Nai cũng như các giá trị văn hóa, lịch sử ẩn chứa trong các sản phẩm làng nghề truyền thống. Xây dựng chương trình khôi phục, phát triển làng nghề với chương trình phát triển dịch vụ du lịch; đẩy mạnh hoạt động các tour du lịch về các vùng quê, làng nghề...

Mặc dù trong xu thế phát triển của xã hội hôm nay, nhiều nghề truyền thống ở Biên Hòa - Đồng Nai đã không còn, nhưng vẫn còn một số nghề như: làm gốm, dệt vải… đang thu hút sự quan tâm của người dân và du khách. Họ tìm về những làng nghề, tìm hiểu văn hóa truyền thống, sự ra đời, phát triển của nghề truyền thống. Nhiều nghệ sĩ Đồng Nai tìm về làng nghề để chụp lại, ghi lại những khoảnh khắc mà các nghệ nhân đang cần mẫn lao động, bám làng, bám nghề. Vẻ đẹp của những tác phẩm nghệ thuật góp phần sinh sôi vẻ đẹp và sự sáng tạo khác, để cùng lan tỏa.

Bài, ảnh: Sơn Hà