Điều làm nên sức sống bền bỉ của nghề thêu Quất Động không chỉ nằm ở lịch sử lâu đời, mà còn ở “hồn nghề” được truyền nối qua nhiều thế hệ. Ảnh: ST

Theo sử liệu và truyền ngôn trong dân gian, nghề thêu ở Quất Động có khởi nguồn từ thế kỷ XVII, gắn với tên tuổi danh nhân Lê Công Hành. Sau những năm tháng đi sứ, tiếp thu tinh hoa nghề thêu từ phương Bắc, ông trở về quê hương, truyền dạy lại kỹ nghệ cho dân làng. Từ đó, Quất Động trở thành cái nôi của nghề thêu Việt, đặt nền móng cho truyền thống “vẽ hình bằng chỉ” – nơi những đường kim mũi chỉ không chỉ tạo nên hoa văn, mà còn gửi gắm tâm hồn, cốt cách người Việt.

Trải qua các triều đại phong kiến, sản phẩm thêu của Quất Động từng hiện diện trong không gian cung đình với nghi môn, võng lọng, long bào, trang phục tế lễ; đồng thời cũng len lỏi vào đời sống thường nhật của nhân dân qua khăn phủ, hoành phi, câu đối, tranh thêu dân gian. Nghề thêu vì thế không bị bó hẹp trong tầng lớp quyền quý, mà trở thành một phần của sinh hoạt văn hóa cộng đồng, gắn với tín ngưỡng, lễ nghi và thẩm mỹ dân gian.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự lấn át của sản phẩm công nghiệp, làng thêu Quất Động đối diện không ít thách thức. Ảnh: ST

Điều làm nên sức sống bền bỉ của nghề thêu Quất Động không chỉ nằm ở lịch sử lâu đời, mà còn ở “hồn nghề” được truyền nối qua nhiều thế hệ. Mỗi nghệ nhân không đơn thuần là người lao động thủ công, mà là người giữ ký ức nghề, giữ chuẩn mực thẩm mỹ và lòng tự trọng nghề nghiệp. Từ cách chọn sợi tơ, căng nền vải, phối sắc cho đến tạo hình hoa sen, chim phượng, phong cảnh làng quê, tất cả đều đòi hỏi sự tinh tế, kiên nhẫn và cảm quan nghệ thuật sâu sắc. Một bức tranh thêu hoàn chỉnh có thể cần đến hàng tháng, thậm chí hàng năm lao động miệt mài, kết tinh trong đó không chỉ kỹ thuật, mà cả tâm thế của người thợ.

Đáng chú ý, nghề thêu Quất Động chưa bao giờ “đứng yên” trong quá khứ. Qua mỗi giai đoạn lịch sử, những người thợ làng nghề luôn tìm cách thích nghi với biến chuyển của thị trường và thị hiếu thẩm mỹ. Nếu trước đây, đề tài thêu chủ yếu gắn với biểu tượng quyền uy, linh vật và họa tiết truyền thống, thì ngày nay, tranh thêu phong cảnh, chân dung, tranh thêu trang trí nội thất, quà tặng lưu niệm… ngày càng phong phú. Chất liệu cũng được cải tiến, từ lụa tơ tằm truyền thống đến các nền vải mới, đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng trong nước và quốc tế.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự lấn át của sản phẩm công nghiệp, làng thêu Quất Động đối diện không ít thách thức: lao động trẻ ít mặn mà với nghề, thu nhập chưa thực sự ổn định, sức ép cạnh tranh từ hàng thêu máy và hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, chính trong gian khó, giá trị của nghề truyền thống lại càng được khẳng định. Nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn bền bỉ truyền nghề cho con cháu; một số cơ sở đã mạnh dạn kết hợp du lịch trải nghiệm, mở lớp dạy thêu cho học sinh, sinh viên, khách quốc tế, qua đó tạo thêm sinh kế và không gian lan tỏa di sản.

Giữ được những đường kim mũi chỉ ấy, cũng chính là giữ một phần hồn cốt của văn hóa Việt trong dòng chảy hiện đại hóa hôm nay. Ảnh: ST

Ngày nay, khi câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề gắn với phát triển kinh tế nông thôn đang được đặt ra mạnh mẽ, Quất Động được nhìn nhận không chỉ là nơi “giữ nghề”, mà còn là không gian văn hóa sống. Ở đó, mỗi mũi thêu không chỉ là sản phẩm hàng hóa, mà là lát cắt của lịch sử, là ký ức cộng đồng, là biểu hiện sinh động của bản sắc Việt. Sự bền bỉ của nghề thêu Việt Nam, khởi nguồn từ Quất Động, vì thế không đến từ may mắn, mà từ sự kết hợp hài hòa giữa tay nghề bậc thầy, tinh thần tôn kính tổ nghề và khả năng tiếp biến văn hóa qua từng thời đại.