Nghề thêu xuất hiện ở Xuân Nẻo từ đầu thế kỷ XX. Các nghệ nhân cao niên trong làng cho biết, người khai sáng nghề thêu làng Xuân Nẻo là cụ Nguyễn Văn Thuật, sau khi được một chủ hiệu thêu – đăng – ten (dantene) ở phố Ô Môn, nay là phố Phạm Hồng Thái (Hải Dương) dạy nghề, cụ đã mang nghề thêu về truyền dạy cho người dân làng Xuân Nẻo, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của làng nghề thêu truyền thống nơi đây.

Trước Cách mạng tháng Tám, các sản phẩm thêu tại làng nghề chủ yếu là hàng thêu trắng, gồm các loại như: khăn trải bàn, phủ ghế, ga trải giường, khăn phủ khay, vỏ chăn…Chủ yếu phục vụ nhu cầu sử dụng của người Pháp và giới thị dân.

Khi đất nước bước vào thời kỳ kháng chiến, người thợ tạm buông kim, cầm sung, góp sức gìn giữ độc lập dân tộc. Làng nghề vì thế cũng trải qua thời kỳ trầm lắng, sản xuất gián đoạn.

Sau năm 1954, khi hòa bình lập lại trên miền Bắc, chính sách khôi phục và phát triển sản xuất được triển khai rộng khắp. Nghề thêu Xuân Nẻo theo đó từng bước được khôi phục, rồi phát triển mạnh mẽ vào những năm sau này. Đến nay, Xuân Nẻo đã trở thành một trong những làng nghề tiêu biểu của tỉnh Hải Dương, với sản phẩm không chỉ mang đậm dấu ấn dân tộc, mà còn thể hiện tinh hoa nghệ thuật của người nghệ nhân.

Bản sắc văn hóa qua từng đường kim, mũi chỉ

Không đơn thuần là một nghề thủ công, nghề thêu tay ở Xuân Nẻo là nghệ thuật phản ánh chiều sâu văn hóa của đất nước qua từng họa tiết, từng sắc chỉ. Những bức tranh thêu với các chủ đề đa dạng như: hình ảnh tứ quý, hoa lá, danh lam, thắng cảnh,cảnh đẹp quê hương… đều được thể hiện độc đáo và mang giá trị biểu tượng, truyền tải quan niệm sống, đạo lý, tâm hồn người Việt.

Mỗi sản phẩm thêu là một tác phẩm mang hồn dân tộc, nơi đường kim mềm mại như hòa quyện cùng tơ lụa, mũi chỉ đều như nhịp thở. Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Hòa là đời thứ ba trong gia đình có năm thế hệ làm nghề thêu tay tại thôn Xuân Nẻo từng chia sẻ: “Khi thêu một bức tranh, điều quan trọng không chỉ là đường kim mũi chỉ, mà còn phải hình dung ánh sáng chiếu vào từ góc độ nào. Phần nào cần làm nổi thì phải thêu sáng, phần nào cần chìm thì dùng tông tối. Trên nền vải phẳng, người xem vẫn cảm nhận được độ dày, độ nổi, giống như chiều sâu ba chiều của một bông hoa. Để làm được điều đó, người thợ phải biết pha màu chỉ thật khéo, chỗ ánh sáng chiếu vào thì dùng màu nhạt, chỗ khuất thì dùng màu đậm”.

Sự tài hoa ấy cũng được khẳng định trong cuốn sách “Nghề dệt, nghề thêu cổ truyền Việt Nam” của tác giả Bùi Văn Vượng: “Ở Xuân Nẻo, hơn nửa thế kỷ qua, người nghệ nhân luôn sử dụng các kỹ thuật và phương pháp thêu truyền thống của dân tộc, đó là: Thêu vặn, bó lẳn, bó chéo, bổ mảng với những thủ pháp nghệ thuật thêu nổi khối hình, thêu màu hòa sắc tạo sáng tối, nông sâu, xa gần, đậm nhạt”.

Chỉ với khung vải trắng và những sợi chỉ màu, người nghệ nhân Xuân Nẻo đã “dệt” nên vẻ đẹp sống động đầy tinh tế, từ sự chuyển sắc nhịp nhàng, đến chiều sâu sống động của từng chi tiết. Tất cả đều được hoàn thiện bằng đôi bàn tay tài hoa, bằng sự kiên nhẫn và cảm quan nghệ thuật của nghệ nhân.

Giữ nghề như giữ mạnh sống quê huơng

Đứng trước biến động và thách thức của thời cuộc, sự thay đổi về thị hiếu tiêu dùng cũng là một thách thức lớn tạo nên “những cơn sóng ngầm” không nhỏ đối với làng nghề. Bên cạnh đó, hàng công nghiệp giá rẻ tràn ngập thị trường khiến sản phẩm thủ công như thêu tay Xuân Nẻo gặp khó trong cạnh tranh và tiêu thụ.

Việc thiếu hụt thế hệ kế cận đang khiến làng nghề dần trở nên “già hóa”, khi những đôi tay tài hoa ngày một “vắng bóng”, thế hệ trẻ kế thừa chưa đủ mạnh để giữ từng đường kim sợi chỉ.

Vì vậy, những người nghệ nhân Xuân Nẻo đóng vai trò là chủ thể văn hóa, là người tiên phong gìn giữ, phát huy, truyền nghề cho các thế hệ sau cần đổi mới tư duy, phương thức phân phối sản phẩm để thích ứng với nhu cầu của thời đại. Bên cạnh đó, vai trò của các cơ quan chức năng cũng vô cùng quan trọng với những chính sách cụ thể về đào tạo nghề, hỗ trợ quảng bá, xây dựng thương hiệu, kết nối thị trường. Đặc biệt là ứng dụng công nghệ số và thương mại điện tử

Bảo tồn làng nghề, không chỉ là giữ lấy một nghề, mà còn giữ lấy hồn cốt văn hóa, gìn giữ bản sắc, là giữ lại một phần lịch sử sống để trao truyền cho mai sau. Với người dân làng Xuân Nẻo, đó là mạch sống của quê hương chảy trong từng mũi chỉ, từng sợi vải và trong cả tình yêu lặng lẽ với một nghề đã nuôi lớn bao thế hệ.