Cói, chiếu Phú Tân
Phơi lác nhuộm ven đầm Ô Loan.
Tháng sáu, cao điểm của mùa thu hoạch lác. Nhiều tay máy chuyên và không chuyên đến đây săn ảnh, quay phim. Nhiều người chụp hình nông dân gặt lác ngoài ruộng rồi theo họ về nhà. Khi họ nhuộm lác còn leo lên mái nhà, tìm kiếm những bức hình đẹp.
Lác… bơi qua sông
Vợ chồng ông Phan Tiến ở thôn Phú Tân 1 gặt lác trên cánh đồng Gò Bùn (xã An Cư). Bà khom lưng cắt, còn ông giũ sạch rác rồi bó lại thành từng bó to, vác chất đống trên bờ. Ông Tiến cho hay: Cánh đồng này nằm trên đầm Ô Loan nên thường nhiễm mặn, cây lúa chịu đời không nổi nên chỉ có cây lác phát triển. Qua lời kể của những người cao niên trong xóm thì cánh đồng lác này có từ xa xưa, hàng trăm năm tuổi.
Cũng theo ông Tiến, không phải như cây lúa phải cày sạ hoặc cấy theo mùa vụ. Đối với ruộng lác, cứ cắt xong để gốc rồi gieo phân xuống là lác lại lên xanh. Khi lác ra bông, cây lác già là thu hoạch. Đối với việc để gốc lác, phân nước đầy đủ phải đến 9 năm mới thành cói. So với lác thì cói cọng nhỏ hơn, chỉ to bằng chân nhang. Còn ruộng ngập khô xen kẽ 2-3 năm là lồi gốc. Khi trồng lại thì cày, bứng bụi lác non ôm theo nồi đất trồng sâu xuống, khi bén rễ thì gieo phân. “Trước đây do chưa có các loại phân bón như DAP, NPK nên cánh đồng này gọi là đồng cói. Khi đan chiếu thì gọi là chiếu cói. Còn nay phân thuốc đầy đủ, cây lác ăn phân, to cao cắt về chẻ làm đôi để dệt”, ông Tiến nói.
Đồng lác trải rộng, một nửa diện tích nằm ở phía bên kia sông Gò Bùn, một nhánh từ sông Kỳ Lộ chảy qua cầu Lò Gốm đổ vào đầm Ô Loan. Bên đó không có đường nội đồng nên để vận chuyển những bó lác to về nhà, bà con làng chiếu Phú Tân phải bắt lác… bơi qua sông, cặp vào mé đầm Ô Loan ăn sâu vào đồng lác. Từng bó lác được kết thành bè rồi dùng sức người kéo, đẩy cho lác nối đuôi nhau qua sông.
“Cảnh lác bơi qua sông hiếm có nên nhiều người đến săn ảnh, quay phim. Hôm rồi có người đến ngồi trên bờ ruộng nhiều giờ liền để chờ chụp tấm hình bè lác”, ông Tiến cười nói.
Đang cắt lác, ông Bùi Văn Thảo dừng liềm cho biết: Cách đây 3 hôm, có mấy người vác camera, máy ảnh đến canh me chụp ảnh, quay phim. Ruộng lác phía bên kia sông hôm đó không có người cắt nên họ năn nỉ tôi lùa bó lác xuống nước cho lác bơi để họ chụp ảnh, quay phim. Ruộng nhà tôi ở bên này, lác không biết bơi nhưng cũng đành phải bắt lác bơi vì có tiền bồi dưỡng xứng đáng công cáng bỏ ra. Có tay máy bắt diễn đi diễn lại mấy lượt, họ nói sao mình làm vậy.
Lác sau khi xuống nước lên bờ, có người chất lên xe công nông, có người chở bằng xe gắn máy đưa về nhà. Những cọng lác to sau đó được chẻ làm hai rồi đem ra đường bê tông ven đầm Ô Loan phơi khô.
Bè lác qua sông. Ảnh: Dương Thanh Xuân
Sắc màu của lác
Lác phơi 2 nắng là khô rồi đem nhuộm xanh, đỏ, vàng, tím để dệt chiếu. Người dệt chiếu ở Phú Tân nhuộm lác bằng cách nấu nước sôi bỏ màu vô rồi trụng. Trong 4 màu xanh, đỏ, vàng, tím muốn nhuộm màu gì thì cho màu đó vào, lần lượt hết màu này đến màu khác. Nhuộm lác là công đoạn quan trọng, đòi hỏi người thợ phải có tay nghề và kinh nghiệm. Nấu nồi nước sôi, cho màu vào rồi chỉ trụng sơ qua, nếu ngâm lâu thì nước sôi làm cho lác chín mềm, cọng lác sẽ bở rệt. Để giữ màu lâu hơn và sắc nét, khi lác ngậm màu thì đem phơi nắng ngay. Bà Trần Thị Hạnh, người có tay nghề lâu năm ở làng chiếu này, nói: Khi còn ở ngoài đồng thì người ta bắt lác bơi qua sông, qua đầm. Về nhà rồi thì lại bắt lác chui vô nồi. Có người chụp hình ngoài ruộng rồi hỏi thăm theo về nhà. Khi bà con nhuộm lác mấy ổng còn leo lên mái nhà chụp xuống. Có người chụp lia chụp lịa, xoay trở góc cạnh cả trăm tấm hình.
Cũng theo bà Hạnh, không phải mới đây mà từ thời còn mặc quần ống thụng, người ở xóm Chiếu Phú Tân đã lên phim, ảnh…“Người dệt chiếu thường đắp lò nhuộm lác. Có người kê 3 hòn đá chẻ làm cái bếp trước sân. Có lúc gặp gió mạnh, ngọn lửa tạt ra khỏi đít nồi, cùng với đó nước sôi văng ra màu xanh, đỏ, vàng, tím, bốc khói. Có tấm hình bà con đang phơi lác giữa trưa. Lại có tấm hình dính đứa nhỏ ẵm em lấp ló gần đó, làm xao động lòng người. Mỗi khi được xem những tấm hình này thấy cũng thú vị”, bà Hạnh chia sẻ.
Nghề chiếu… công đôi
Lác sau khi nhuộm màu, người ta đem phơi khô dệt chiếu. Theo nhiều người ở xóm Chiếu Phú Tân, nghề gì làm một mình, ăn một mình được chứ nghề đan chiếu thủ công phải làm công đôi, tức 2 người. Người đẩy lác vào khung, người kia cầm khung thao tác dập. Còn khi thu hoạch cắt lác cũng công đôi: người cắt, người giũ. Thường mỗi bó lác nặng bằng 10 bó lúa nên đòi hỏi phải 2 người mới khuân nổi.
Đan chiếu công đôi. Ảnh: Mạnh Hoài Nam
Cái khó trong khâu thu hoạch là cắt lác về tìm chỗ phơi khô. Nếu để lâu bó lác đổ mồ hôi, mềm ợt. Vậy nên, thu hoạch lác từng đợt, một ngày cắt không quá 10 bó, phơi khô rồi cắt đợt khác.
Chị Nguyễn Thị Tâm, người dân của làng nghề này, cho hay: Tôi làm nghề sơn móng tay móng chân nhưng đến mùa thu hoạch lác thì nghỉ vài ngày về phụ ba tôi. Khi phơi lác, phải thức trưa canh sợ trời mưa giông. Nếu lác bị ngấm nước mưa thì trở màu đỏ bầm, phải bỏ công phơi liên tiếp 4, 5 nắng nữa mới khô.
Mỗi năm thu hoạch lác 2 vụ, tháng 4 và tháng 8 âm lịch. Đến mùa thu hoạch, từ gà gáy, người dân làng chiếu đã ra các cánh đồng Gò Bùn, Đồng Dỡ, Gò Giữa lội ruộng cắt lác. Trên những cánh đồng lác, từ 10-14 giờ, vì không có bóng cây nên nắng ở đây là nắng giữa trời nắng ra. Đang giữa mùa hè, nên bà con đi làm sớm để đến nửa buổi sáng là về tránh nắng. Buổi chiều đi muộn, làm thêm ban đêm, đến đỏ đèn mới về.
Ở xóm Chiếu Phú Tân, ngoài những người làm nghề bằng dệt thủ công, một số hộ đã sắm máy móc làm xưởng dệt. Lác khô cân cho xưởng 18.000 đồng/kg. Trung bình 1 sào lác thu 6 triệu đồng/vụ, chi phí các khâu hết 3 triệu đồng. Có người trồng 2 sào lác, phơi khô bán cho xưởng 1 sào, còn 1 sào để lại dệt thủ công. Cũng có người trồng 1 sào lác phơi khô được 30 bó, bán cho xưởng 20 bó, còn nhín lại 10 bó để dệt thủ công lúc nông nhàn, lấy công làm lời. Người dân xóm Chiếu Phú Tân dệt hai loại chiếu. Chiếu thường là chiếu giữ màu tự nhiên của lác và chiếu bông là chiếu nhuộm. Hiện một đôi chiếu bông rộng 1,5m được bán với giá 80.000 đồng, còn chiếu thường 50.000 đồng. Một ngày công đôi dệt được 3 đôi chiếu.
Trước đây, xóm Lưới Gõ (thôn Phú Tân 1) chuyên nghề thả lưới bắt cá ở đầm Ô Loan, giờ nhiều người làm nghề dệt chiếu. Đi trên đường bê tông ven đầm Ô Loan qua xóm Lưới Gõ, đâu đâu cũng nhìn thấy lác nhuộm xanh, đỏ, vàng, tím phơi ngoài trời cùng những chiếc chiếu thành phẩm trải khắp sân chờ đem đi tiêu thụ.
Bài, ảnh: Mạnh Hoài Nam
Tin liên quan
Tin mới hơn
![Những ông “vua dép lốp” xứng tầm Nghệ nhân làng nghề](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/12/dep-lop-220240905120201.jpg?rt=20240905121156?240905031604)
Những ông “vua dép lốp” xứng tầm Nghệ nhân làng nghề
09:00 | 06/09/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Lào Cai: Phát triển nghề thủ công truyền thống gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/14/120240905144049.jpg?rt=20240905144051?240905031425)
Lào Cai: Phát triển nghề thủ công truyền thống gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa
15:14 | 05/09/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Một xưởng mộc ở Hà Tĩnh làm hàng trăm nhà thờ gỗ sơn son thếp vàng](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/07/nguyen-van-minh-220240905074804.jpg?rt=20240905075010?240905093703)
Một xưởng mộc ở Hà Tĩnh làm hàng trăm nhà thờ gỗ sơn son thếp vàng
09:00 | 05/09/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Bình Định: Phát triển Làng nghề truyền thống sản xuất bánh tráng, bún số 8](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/04/11/h2-220240904114117.jpg?rt=20240904114125?240904114234)
Bình Định: Phát triển Làng nghề truyền thống sản xuất bánh tráng, bún số 8
11:42 | 04/09/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Triển lãm “Mạch di sản” tôn vinh nghệ thuật sơn mài truyền thống](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/27/11/13-120240827112210.jpg?rt=20240827123857?240830102741)
Triển lãm “Mạch di sản” tôn vinh nghệ thuật sơn mài truyền thống
10:27 | 30/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nữ Nghệ nhân tâm huyết với nghề thêu ren, đan móc truyền thống](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/27/13/8920240827135157.jpg?rt=20240827135159?240830102654)
Nữ Nghệ nhân tâm huyết với nghề thêu ren, đan móc truyền thống
10:26 | 30/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
Tin khác
![Bắc Kạn xây dựng làng nghề nông lâm nghiệp](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/29/11/z3740974215500-6597653140a686fe81759b6a102152c320240829110031.jpg?rt=20240829110044?240829110109)
Bắc Kạn xây dựng làng nghề nông lâm nghiệp
11:01 | 29/08/2024 Tin tức
![Phát triển nghề truyền thống: Góp phần thúc đẩy kinh tế nông thôn](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/nguyenvanvu/082024/29/10/6212fa88afc746991fd620240829102144.2932920.jpg?rt=20240829103101?240829103107)
Phát triển nghề truyền thống: Góp phần thúc đẩy kinh tế nông thôn
10:31 | 29/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Làm giàu từ nuôi nấm đông trùng hạ thảo](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/27/11/9320240827111956.jpg?rt=20240827135847?240829101548)
Làm giàu từ nuôi nấm đông trùng hạ thảo
10:15 | 29/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nhiều hoạt động hấp dẫn tại Lễ hội Trung Thu năm 2024 tại Ninh Bình](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/27/10/trung-thu-2024082614071354520240827101447.png?rt=20240827101515?240827101817)
Nhiều hoạt động hấp dẫn tại Lễ hội Trung Thu năm 2024 tại Ninh Bình
10:16 | 27/08/2024 Văn hóa - Xã hội
![Nghề dệt đũi ở Nam Cao](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/032024/20/10/1220240320100828.jpg?240827100044)
Nghề dệt đũi ở Nam Cao
10:01 | 27/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Làng nghề "một thoáng Việt Nam"](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/032024/21/09/920240321094102.jpg?rt=20240321104218?240827095851)
Làng nghề "một thoáng Việt Nam"
09:58 | 27/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Độc đáo làng nghề làm tương Mông Phụ](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/042024/12/14/z5340811907278-f89eab8fe689937f356cbc7dd60f991220240412140722.jpg?rt=20240412140724?240827095809)
Độc đáo làng nghề làm tương Mông Phụ
09:58 | 27/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nguồn nhân lực trẻ ít tham gia phát triển nghề thủ công truyền thống](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/26/18/lao-dong-lang-nghe-120240826182813.jpg?rt=20240826182820?240827095508)
Nguồn nhân lực trẻ ít tham gia phát triển nghề thủ công truyền thống
09:55 | 27/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Sắp diễn ra Festival Nghề truyền thống – Quảng Nam 2024](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/27/09/120240827092353.jpg?rt=20240827092354?240827095449)
Sắp diễn ra Festival Nghề truyền thống – Quảng Nam 2024
09:54 | 27/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Hoà Bình: Cải thiện thu nhập từ nghề mây tre đan](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/26/11/720240826114917.jpg?rt=20240826114918?240826020732)
Hoà Bình: Cải thiện thu nhập từ nghề mây tre đan
14:07 | 26/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Làng nghề chạm khắc đá Ninh Vân nghìn năm tuổi](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/26/10/820240826103405.jpg?rt=20240826103807?240826111718)
Làng nghề chạm khắc đá Ninh Vân nghìn năm tuổi
11:17 | 26/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nghề làm thúng chai truyền thống ở Phú Mỹ](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/22/21/120240822210540.jpg?240823092317)
Nghề làm thúng chai truyền thống ở Phú Mỹ
09:23 | 23/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nghề làm mỳ gạo ở Tử Nê](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/072024/31/19/9020240731194622.jpg?rt=20240731203915?240822021912)
Nghề làm mỳ gạo ở Tử Nê
14:19 | 22/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nghề gốm Thanh Hà hồi sinh](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/072024/31/19/9520240731194628.jpg?rt=20240731195801?240822021902)
Nghề gốm Thanh Hà hồi sinh
14:19 | 22/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![Nữ nghệ nhân hơn 60 năm giữ gìn nghề làm gốm Bàu Trúc](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/082024/21/17/gom-bau-truc-320240821171842.jpg?rt=20240821171848?240822095247)
Nữ nghệ nhân hơn 60 năm giữ gìn nghề làm gốm Bàu Trúc
09:52 | 22/08/2024 Làng nghề, nghệ nhân
![qc-vinamilk-100-thanh-trung](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/012024/22/13/8-300x25020240122135907.jpg?rt=20240122135908)
![Những ông “vua dép lốp” xứng tầm Nghệ nhân làng nghề](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/12/thumbnail/dep-lop-220240905120201.jpg?rt=20240905121156?240905031604)
Những ông “vua dép lốp” xứng tầm Nghệ nhân làng nghề
09:00 Làng nghề, nghệ nhân
![Lào Cai: Phát triển nghề thủ công truyền thống gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/14/thumbnail/120240905144049.jpg?rt=20240905144051?240905031425)
Lào Cai: Phát triển nghề thủ công truyền thống gắn với giữ gìn bản sắc văn hóa
15:14 Làng nghề, nghệ nhân
![Hà Nội: Kinh tế xanh gắn với mô hình OCOP](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/09/thumbnail/320240905091650.jpg?rt=20240905091651?240905105513)
Hà Nội: Kinh tế xanh gắn với mô hình OCOP
10:55 OCOP
![Thực phẩm giúp ngăn ngừa ung thư hiệu quả](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/09/thumbnail/620240905093650.jpg?rt=20240905093652?240905105402)
Thực phẩm giúp ngăn ngừa ung thư hiệu quả
10:54 Sức khỏe - Đời sống
![Tiền Giang: Khởi nghiệp với mô hình nuôi ốc bươu đen](https://langngheviet.com.vn/stores/news_dataimages/2024/092024/05/09/thumbnail/820240905094422.jpg?rt=20240905094423?240905105344)
Tiền Giang: Khởi nghiệp với mô hình nuôi ốc bươu đen
10:53 Khởi nghiệp
![qc-vinamilk-dinh-duong-vang](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/012024/22/14/6-300x50020240122140218.jpg?rt=20240122140220)
![ct-tnhh-pt-xuan-thanh](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/ct-tnhh-pt-xuan-thanh20240618120024.png?rt=20240618120024)
![ctcp-xd-tan-loc](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/11/ctcp-xd-tan-loc20240618115958.png?rt=20240618115958)
![nong-nghiep-xanh](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/11/nong-nghiep-xanh20240618114304.png?rt=20240618114304)
![minh-hieu](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/minh-hieu20240618120332.png?rt=20240618120338)
![nhu-thanh](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/nhu-thanh20240618120332.png?rt=20240618120437)
![an-phat](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/an-phat20240618120333.png?rt=20240618120501)
![thanh-chau](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/thanh-chau20240618120335.png?rt=20240618120525)
![thuan-duc](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/thuan-duc20240618120336.png?rt=20240618120545)
![ha-tinh](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/ha-tinh20240618120337.png?rt=20240618120604)
![binh-dinh](https://langngheviet.com.vn/stores/ads_data/2024/062024/18/12/binh-dinh20240618120337.png?rt=20240618120617)