Nghệ nhân Đỗ Quang Tĩnh, làng nghề mộc Bình Cầu sơn son sản phẩm câu đối, hoành phi.

Là nghề truyền thống chuyên sản xuất đồ thờ tự phát triển mạnh trước năm 1945, rồi có những giai đoạn tưởng chừng đã mất đi sau bao thăng trầm, song từ những năm 90 của thế kỷ trước trở lại đây, làng nghề mộc Bình Cầu đã phục hồi và phát triển đa dạng thêm các sản phẩm khác từ gỗ để đẩy mạnh thương hiệu nghề truyền thống này của làng.

Trước đây, sản phẩm chính của làng gỗ Bình Cầu là những bộ hoành phi câu đối sơn thếp; đồ thờ cúng… được làm từ gỗ lim, gỗ dổi nhập ở các vùng lân cận. Gỗ nhập về sẽ được trải qua nhiều công đoạn như xẻ thành những tấm khác nhau, ngâm khoảng 30 ngày, sau đó sấy điện trong 3-4 ngày cho khô. Tiếp theo người thợ sẽ pha dọc các tấm gỗ, lên ý tưởng hoa văn để đục chạm, đánh giấy ráp rồi sơn và lắp ghép thành sản phẩm. Đặc trưng của sản phẩm gỗ Bình Cầu là nét đục chạm tinh xảo được sơn thếp trên chất liệu gỗ. Trong số các công đoạn làm gỗ, công đoạn lấy mực thước vẽ hoa văn sao cho sống động và sơn thếp để màu gỗ lên đẹp nhất là hai cộng đoạn quan trọng nhất. Cùng với những hoa văn xưa, người thợ trong làng còn sáng tạo ra nhiều mẫu mã, kiểu dáng, họa tiết sắc xảo với các kích thước khác nhau. Các hoa văn thường được sử dụng là bộ tứ linh, tùng cúc trúc mai, bầu rượu túi thơ miêu tả cảnh các quan triều đình thắng trận trở về được nhà Vua ban thưởng. Đặc biệt, mỗi hộ gia đình cũng có bí quyết riêng để sơn thếp cho ra các màu sắc độc đáo. Tất cả công đoạn tỉ mỉ ấy hòa quyện để tạo nên những sản gỗ đậm dấu ấn truyền thống nhưng phù hợp với kiến trúc của các không gian thờ tự thời hiện đại. Hiện nay, các sản phẩm của làng nghề Bình Cầu được chia ra thành nhiều phân khúc, gồm đồ gỗ để thờ cúng tổ tiên, làm nhà gỗ và bàn ghế gỗ gia dụng. Sản phẩm đặc biệt được ưa chuộng ở Bình Cầu chủ yếu là những dòng sản phẩm sơn thếp trên chất liệu gỗ, dựng nhà thờ, đình chùa, tượng phật, hoành phi câu đối…

Một trong những người giữ được nghề truyền thống do các cụ nhiều đời trong gia đình truyền lại cho bố, rồi đến 3 anh em trai - ông Đỗ Quang Hà cho biết: “Theo lịch sử làng nghề để lại, nghề mộc ở Bình Cầu đã có hơn 400 năm. Thời xưa nhờ khai thác được gỗ vùng ven sông nên chủ yếu là làm tiện gỗ đồ thờ. Sau năm 1945, nghề bắt đầu mai một do tình hình bấy giờ, nhiều người phải đi làm kinh tế theo hướng khác để bảo đảm cuộc sống cho gia đình nên nghề mộc dần mai một”. Sau nhiều biến cố của làng nghề, gia đình ông Hà là một trong số ít hộ vẫn quyết tâm gắn bó với sản phẩm mộc truyền thống và duy trì ổn định đến nay. Gần đây, nhờ ứng dụng máy móc, công nghệ mới, sản lượng và chất lượng đồ gỗ mỹ nghệ tăng lên đáng kể, doanh thu của gia đình ông cũng khá hơn, tạo việc làm cho 10 lao động địa phương với mức thu nhập trung bình từ 8 - 10 triệu đồng/người/tháng. Mới đây nhất, năm 2023 sản phẩm Ỷ thờ của gia đình ông Hà được cấp chứng nhận chất lượng 3 sao sản phẩm OCOP tỉnh Bắc Ninh.

Tiếng lành đồn xa, cùng với nhu cầu về đồ thờ ngày càng cao, khách hàng nhiều nơi tìm tới Bình Cầu đặt hàng ngày một đông hơn. Từ vài hộ giữ nghề, tới nay cả thôn Bình Cầu có hàng chục xưởng gỗ lớn, nhỏ. Ngoài các sản phẩm thờ tự, nhiều hộ còn làm thêm sản phẩm gia dụng, nhà thờ... Một số gia đình mở xưởng sản xuất quy mô lớn làm hàng xuất khẩu, mang lại thu nhập cao cho kinh tế gia đình mỗi năm. Đồng thời góp phần giúp chuyển dịch cơ cấu lao động địa phương, tạo cơ hội việc làm và tăng thu nhập cho người lao động tại địa phương.

Với sự hồi sinh và phát triển của nghề mộc truyền thống, tháng 1-2020, đồ gỗ mỹ nghệ của Bình Cầu đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Nhãn hiệu tập thể này sẽ là công cụ quan trọng trong việc quảng bá thương hiệu, khai thác, quản lý và phát triển tài sản trí tuệ của làng nghề. Đây cũng là động lực để nâng cao đời sống của người dân mà vẫn giữ được những nét đẹp truyền thống gắn với tiềm năng du lịch tâm linh vùng Nam Đuống.

Ngày nay, nghề Đồ gỗ mỹ nghệ ở thôn Bình Cầu không còn bó hẹp ở địa phương mà đã được người dân phát triển ở khắp các địa phương trong cả nước thậm chí có người còn sang các nước Trung Quốc, Lào...để làm nghề. Hiện tại, toàn thôn có tổng số 28 gia đình làm nghề với doanh thu hàng năm đạt 20-22 tỷ đồng, góp phần giải quyết việc làm thường xuyên cho gần 100 lao động, việc làm thời vụ cho 120-130 lao động với thu nhập từ 8-10 triệu đồng/người/tháng. Mặc dù có sự phát triển, khẳng định thương hiệu riêng, tuy nhiên, do ảnh hưởng của nhiều yếu tố, làng nghề gỗ mỹ nghệ Bình Cầu vẫn còn không ít khó khăn do đầu ra sản phẩm thiếu ổn định.

Để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và phát huy giá trị làng nghề, thị xã Thuận Thành đã có nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ người dân gìn giữ, phát triển làng nghề, trong đó có việc công nhận một số sản phẩm đạt chất lượng OCOP, lập hồ sơ đề nghị UBND tỉnh công nhận làng nghề truyền thống. Qua đó, tạo điều kiện quảng bá, giới thiệu sản phẩm; đồng thời, có kế hoạch quy hoạch khu sản xuất gỗ thủ công mỹ nghệ làng nghề ra khu tập trung tạo điều kiện cho nhân dân có đất mở rộng sản xuất, tránh ô nhiễm môi trường; đặc biệt có chính sách tạo điều kiện xác nhận cho người dân vay vốn mở rộng quy mô sản xuất…