Xứ sở tơ tằm

Trọn một vùng đất phù sa sông Cửu Long, có lẽ An Giang là nơi duy nhất có nghề trồng dâu, nuôi tằm và dệt lụa. Khi nước nổi rút xuống, cả một dải đất cát pha nằm ven sông Tiền, sông Hậu trải dài từ Tân Châu đến Chợ Mới rồi qua tận biên giới Campuchia nối tiếp nhau xanh ngát những ruộng dâu. Các bậc lão nông nhớ lại, có thời diện tích trồng dâu lên tới 10.000 ha mà vẫn chưa đủ cung cấp cho tằm nuôi.

Nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa ở Tân Châu không biết có tự bao giờ. Đất Bắc có làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông) nổi danh cả ngàn năm về trước. Miền Trung có làng lụa Mã Châu, huyện Duy Xuyên (Quảng Nam) gắn với câu chuyện tình nổi tiếng của cô thôn nữ hái dâu dưới trăng ở vùng đất Thanh Chiêm là Đoàn Thị Ngọc (Đoàn Quý phi) với Chúa Nguyễn Phúc Lan (1601-1648).

Đời sau còn lưu lại câu ca rằng: “Mã Châu tơ lụa mỹ miều/ Sáng mai cửi mắc, ban chiều tơ giăng”. Và rất có thể những cư dân miền Trung hơn 400 trăm năm về trước đã vào phương Nam khẩn hoang, lập nghiệp, mang theo truyền thống quê hương và nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa bên bờ châu thổ sông Cửu Long.

Nét nổi tiếng và độc đáo riêng của lụa Tân Châu chính là sự mềm mại, dai, bền và hút ẩm cao

Nghề dệt lụa ở Tân Châu chắc chắn còn có sự ảnh hưởng ít nhiều đến nghề dệt thổ cẩm Châu Giang của người dân tộc Chăm tại phum Xoài, Châu Phong (Tân Châu) có nguồn tích lâu đời. Ngoài việc dệt áo quần, khăn, túi cho cộng đồng Chăm, dệt thổ cẩm Châu Giang chỉ cung cấp cho thị trường xưa nay những mặt hàng lưu niệm, thủ công mỹ nghệ nên quy mô và thị trường không rộng, không nhiều như lụa Tân Châu.

Để có những tấm lụa mềm mịn và óng ả mát lạnh trên da thịt, người dân làm nghề đã phải trải qua rất nhiều công đoạn vất vả, công phu, lấm tấm mồ hôi nhỏ giọt từ việc trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa và nhuộm vải... Một nghề gia truyền được truyền lại từ thế hệ này qua thế hệ khác.

Ở các vùng miền khác, người ta chỉ hái lá dâu cho lên nong để tằm ăn, còn Tân Châu thì khác. Dâu cắt thành từng bó mang về, dùng dao cực bén to bản xắt lá dâu nhỏ ra để cho tằm ăn. Cũng câu tục ngữ: “Làm ruộng ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng”, chăm sóc tằm phải túc trực cả ngày lẫn đêm bên bộ ván với nong nia và ngồi canh tay liên tục sắc lá dâu. Nhất là giai đoạn đưa tằm lên bủa giăng tơ. Tằm ăn dâu rào rào cả đêm ngày, do đó khoảng một, hai canh lại phải thêm lá dâu vào nong nia.

Đây cũng là công đoạn đầy hứng khởi và trông đợi nhất của người nuôi tằm khi đã chín mọng. Lúc đưa tằm lên bủa giăng tơ, nhìn khắp làng, đâu đâu cũng óng ánh tơ màu vàng ươm, đẹp lung linh dưới nắng.

Tiếp đến là công đoạn ươm tơ, cả làng như đang vào vụ nấu bánh chưng ngày tết. Hàng trăm lò than cháy hừng hực nấu cho nồi đồng và nước sôi lên ùng ục, rồi cho kén vào nồi, kéo bánh xe quay mối tơ... Người thợ ươm tài ba như một vua đầu bếp, một tay cầm đũa cái khuấy động liên hồi, một tay quay đều bánh xe cuộn tơ cho đến khi nào trong nồi chỉ còn lại xác tằm mới thôi. Do đó mà dân gian mới thành chuyện, con tằm còn nợ lá dâu nên khi thành nhộng, nhả kén ươm tơ còn phải trả nợ bằng xác tằm...

Lụa Tân Châu được nhuộm bằng trái mặc nưa, loại cây độc nhất vô nhị này chỉ có lác đác ở vùng An Giang, còn lại chủ yếu là Campuchia. Đây cũng là bí kíp từ người xưa để cho ra đời những tấm lụa óng ả, đen tuyền làm nên lãnh Mỹ A. Cây mặc nưa có màu đen, thân gỗ, lá mỏng, quả kết từng chùm tròn trĩnh giống như trái nhãn. Cây mặc nưa nếu trồng khoảng 5 năm thì cho trái, nhưng chỉ hạp trồng gần bên hông nhà mới có nhiều trái, nhiều mủ.

Công đoạn quan trọng và kỳ công nhất để cho ra đời lãnh Mỹ A chính là nhuộm lụa. Người thợ nhuộm phải nhúng hàng trăm lần để từng sợi tơ thấm đều, thấm sâu dung dịch mặc nưa. Tiếp đến là công đoạn phơi 4 nắng. Anh Nguyễn Văn Châu, một thợ nhuộm, cho biết, cả quá trình vừa nhúng vừa phơi nắng kéo dài khoảng 40-45 ngày. Lãnh phơi khô xong, thợ quấn lại thành cuộn tròn rồi mang đi nện.

Ngày trước người thợ dùng búa gỗ nện từng cuộn lụa quấn tròn nên rất vất vả. Nay đã có máy móc vận hành thay thế sức người, nhưng âm thanh nện lụa vang vang từng đêm khuya của xứ lụa tạo thành một thứ ngôn ngữ đặc trưng. Giống như tiếng thoi dệt vải của làng dệt Bảy Hiền, Sài Gòn, hồi trước hễ nghe là biết làng dệt vải Quảng Nam trên đất Nam Bộ.

Muốn có tấm lãnh Mỹ A đen tuyền bóng loáng, còn phải trải qua các giai đoạn vô hồ, xả... Trong từng công đoạn có những chi tiết đặc trưng, tỉ mẩn và bí kíp gia truyền của những thợ làng nghề và nghệ nhân làng dệt lưu giữ bao đời.

Hành trình mới của những sáng tạo nghệ thuật

Do phải mất nhiều thời gian và công sức để làm ra lụa Tân Châu, do vậy giá cả của một thước lụa làm ra khá đắt, trong khi vào những năm 60-70, thị trường vải ngày càng phong phú, đa dạng, giá lại rẻ nên lụa Tân Châu không đủ sức cạnh tranh, đời sống người lao động gặp khó khăn, nghề dệt truyền thống mai một dần.

Sản phẩm tinh tế từ đôi tay tài hoa của người thợ dệt

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, với xu thế thời trang hướng đến những sản phẩm có chất lượng cao mang dấu ấn dân tộc nên lụa Tân Châu đã bước đầu được khôi phục và tìm được chỗ đứng xứng đáng cho mình, con tằm lại tiếp tục nhả tơ, ruộng dâu, vườn mặc nưa sống lại.

Bên cạnh màu đen truyền thống do nguyên liệu nhuộm tự nhiên của quả mặc nưa, những người sản xuất lụa Tân Châu còn tìm kiếm những kỹ thuật nhuộm nhiều màu khác nhau, đáp ứng nhu cầu ngày một đa dạng của du khách. Nghề ươm tằm cũng như nghề dệt Tân Châu cũng đã cải tiến không ngừng. Tiếp thu những thành tựu kỹ thuật mới, mọi công đoạn đều dùng máy để tạo ra những sợi tơ mềm và nhuyễn hơn. Năng suất mỗi lần ươm, dệt cũng được tăng lên đáng kể. Những bộ trang phục được may bằng lụa trông mềm mại, láng trơn toát lên vẻ thanh tao, quý phái cho người mặc. So với thập niên 50, 60 thì sản lượng lụa làm ra còn kém xa, nhưng chất lượng tơ lụa thì đã ngang tầm với những quốc gia có ngành tơ lụa phát triển. Đây chính là cơ hội quý báu để một làng nghề vốn nổi tiếng đã lặng im từ lâu có thể khôi phục lại như thời vàng son trước kia.

Lụa Tân Châu là một sản phẩm thuần Việt, đậm đà tính dân tộc và là niềm tự hào của người Việt. Những sản phẩm bền và đẹp như hiện nay là kết quả của cả một quá trình người làng nghề không ngừng học hỏi, đổi mới công nghệ và luôn tìm ý tưởng sáng tạo nên những mẫu mã mới, đáp ứng nhu cầu của khách hàng.

Nghề dệt truyền thống Tân Châu đang sống lại, đó là hạnh phúc lớn đối với những người dân An Giang. Làng lụa Tân Châu hôm nay lại tiếp tục một cuộc hành trình mới của những sáng tạo nghệ thuật, của những giá trị truyền đời và một sinh khí lao động mới với đầy những tiếng cười vui lại vang lên trên những nương dâu ngút ngàn dường như vô tận, với tiếng khung cửi ngày đêm lại vang lên như bản hòa tấu được cất lên từ những đôi tay tài hoa của người thợ dệt.

Mộc Lan (TH)