Nguyên liệu quan trọng nhất để làm bánh chưng là gạo nếp, người dân làng Tranh Khúc thường sử dùng gạo nếp nhung hoặc nếp cái hoa vàng ở Hải Hậu

Từ nghề gia truyền đến sản phẩm có thương hiệu

Ở Tranh Khúc, bánh chưng không đơn thuần là một món ăn ngày Tết. Qua nhiều thế hệ, nghề làm bánh đã trở thành sinh kế, thành ký ức gia đình và là một phần trong đời sống văn hóa của cộng đồng.

Không có một mốc thời gian duy nhất xác định nghề bắt đầu từ khi nào. Nghề được truyền lại bằng những lời chỉ dẫn trong gia đình, bằng sự quan sát và đôi bàn tay quen việc của người đi trước. Từ chọn gạo nếp, đãi đỗ xanh, lựa thịt, sơ chế lá dong đến gói, buộc và luộc bánh, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm.

Một chiếc bánh đạt yêu cầu phải vuông vắn, nhân phân bố đều, góc bánh chắc, dây buộc vừa tay. Sau nhiều giờ luộc, hạt nếp phải dẻo, đỗ xanh bùi, nhân thịt đậm vị, lớp lá bên ngoài giữ được màu sắc đặc trưng. Những thao tác tưởng như quen thuộc ấy thực chất là kết quả của quá trình tích lũy kỹ năng qua nhiều năm.

Chính cách làm được gìn giữ trong từng gia đình đã tạo nên nét riêng của bánh chưng Tranh Khúc.

Năm 2011, làng nghề bánh chưng Tranh Khúc được UBND thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống. Đây là dấu mốc quan trọng, góp phần khẳng định giá trị nghề, đồng thời tạo động lực để người dân tổ chức sản xuất bài bản hơn, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước xây dựng thương hiệu.

Từ những căn bếp gia đình, bánh chưng Tranh Khúc ngày nay đã trở thành hàng hóa được tiêu thụ tại Hà Nội và nhiều địa phương, phục vụ nhu cầu quanh năm chứ không chỉ tập trung vào dịp Tết. Nghề phát triển cũng kéo theo nhiều hoạt động liên quan như cung ứng nguyên liệu, sơ chế, đóng gói, vận chuyển, qua đó tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân.

Những chiếc bánh chưng Tranh Khúc dẻo thơm, đậm vị từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc không chỉ của người dân Hà Nội mà còn của nhiều thực khách phương xa. Một trong những nguyên liệu tạo nên hương vị đặc trưng của bánh là lá dong dùng để gói bánh, giúp giữ dáng bánh và tạo màu xanh tự nhiên sau khi luộc.

Nâng giá trị sản phẩm, giữ bản sắc quê hương

Ngày nay, bánh chưng Tranh Khúc được tiêu thụ tại Hà Nội và nhiều địa phương, phục vụ nhu cầu cả trong và ngoài dịp Tết. Nghề phát triển kéo theo các công việc cung ứng nguyên liệu, sơ chế, đóng gói, vận chuyển, tạo thêm sinh kế cho cộng đồng.

Theo bà Lý Thị Thiệp, đại diện làng nghề, làm bánh chưng vừa là công việc mưu sinh, vừa gắn với đời sống văn hóa. Qua mỗi thế hệ, người dân trao truyền kỹ thuật cùng những giá trị về nếp nhà, phong tục và văn hóa Tết.

“Giữ nghề bánh chưng cũng là giữ một phần văn hóa của quê hương”, bà Thiệp chia sẻ.

Tuy nhiên, để nghề phát triển trong đời sống hiện đại, giá trị văn hóa cần song hành với hiệu quả kinh tế. Sản phẩm phải giữ được hương vị truyền thống, đồng thời đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, bao bì và nguồn gốc.

Người dân Tranh Khúc đã quan tâm hơn đến quảng bá, ứng dụng công nghệ và mở rộng kênh tiêu thụ. Sản phẩm có hệ thống mã vạch, website giới thiệu và bán hàng trực tuyến, giúp tiếp cận người tiêu dùng thuận tiện hơn.

Việc xây dựng thương hiệu còn thể hiện qua các sản phẩm OCOP. Làng nghề có một số cơ sở sản xuất bánh chưng đạt OCOP 4 sao; bánh chưng ngũ sắc và bánh chưng nếp cẩm đạt OCOP 3 sao. Các hộ làm nghề được tập huấn kiến thức về an toàn thực phẩm, tiếp cận thị trường và quảng bá thương hiệu.

Đây là nền tảng để làng nghề chuẩn hóa sản xuất, nâng sức cạnh tranh. Đổi mới mẫu mã, cách bán hàng cần đi cùng giữ chất lượng, bởi uy tín của thương hiệu được bồi đắp từ từng chiếc bánh.

Nghề gói bánh chưng ở đây là do ông cha truyền lại. Cứ như vậy từ đời này sang đời khác, nghề gói bánh chưng vẫn được gìn giữ qua bao thế hệ, tạo nên thương hiệu bánh chưng Tranh Khúc nổi tiếng,

Bảo tồn không gian nghề, kết nối du lịch

Trong định hướng phát triển không gian ven sông Hồng, người dân Tranh Khúc mong muốn làng nghề tiếp tục được gìn giữ. Với bà con, bảo tồn phải gắn với nơi ở, nơi sản xuất và điều kiện để tiếp tục làm nghề.

Thông tin về việc giữ lại làng nghề trong định hướng quy hoạch sông Hồng mang đến kỳ vọng cải thiện hạ tầng, giao thông, cảnh quan và môi trường. Đối với nghề bánh chưng, không gian sản xuất hợp lý có ý nghĩa thiết thực trong tổ chức sơ chế, chế biến, bảo quản và vận chuyển.

Khi được đầu tư phù hợp, làng nghề có thêm điều kiện nâng chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm, đồng thời mở ra khả năng phát triển du lịch trải nghiệm. Các công đoạn chuẩn bị lá dong, làm nhân, gói và luộc bánh có thể trở thành hoạt động giúp du khách hiểu về nghề và phong tục Tết Việt.

Bà Thiệp mong muốn Tranh Khúc trở thành địa chỉ văn hóa, nơi mọi người tìm hiểu cách làm bánh và những giá trị gắn với sản phẩm. Khi thị trường mở rộng, thu nhập được cải thiện, thế hệ trẻ sẽ có thêm động lực nối nghiệp.

Bởi vậy, truyền nghề cần gắn với tạo dựng tương lai cho người làm nghề. Bên cạnh kỹ thuật truyền thống, người trẻ cần có cơ hội tham gia quảng bá, bán hàng, phát triển sản phẩm và kết nối du lịch.

Sức sống của Tranh Khúc nằm ở khả năng gìn giữ bản sắc trong quá trình đổi mới. Bảo tồn không gian làng nghề, nâng chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường sẽ giúp chiếc bánh chưng tiếp tục nuôi sống người dân, lưu giữ ký ức quê hương và tạo cơ hội phát triển cho các thế hệ mai sau.

(Bài viết có sự phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội)