Bà Trần Thị Mai (bên trái) và bà Trần Thị Loan vẫn lặng lẽ gìn giữ nghề dệt chiếu cói ở làng Thạch Tân

Từ sản phẩm truyền thống đến những trải nghiệm mới

Tại khối phố Thạch Tân, phường Bàn Thạch, nghề dệt chiếu cói đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trước sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp, thị trường tiêu thụ thu hẹp và lực lượng lao động làm nghề ngày càng ít, người dân nơi đây đang từng bước tìm hướng đi mới để duy trì nghề. Thay vì chỉ làm những tấm chiếu truyền thống, nhiều hộ đã tận dụng nguyên liệu cói để phát triển thêm các sản phẩm như túi xách, mũ, đệm ngồi, bình hoa, hộp quà... Những sản phẩm mới vẫn giữ được nét mộc mạc của chất liệu truyền thống nhưng có tính ứng dụng cao hơn, phù hợp với nhu cầu của du khách và người tiêu dùng hiện đại. Bà Huỳnh Thị Lan, một người dân gắn bó với nghề, cho biết từ nhu cầu thực tế của du khách, bà đã làm thêm mũ cói vừa để che nắng, vừa có thể trở thành món quà lưu niệm khi đến Thạch Tân. Sản phẩm cũng được gửi tới các hộ dân gần di tích Địa đạo Kỳ Anh để phục vụ khách tham quan, qua đó mở rộng đầu ra và tạo thêm thu nhập cho người dân. Không dừng lại ở việc bán sản phẩm, nghề dệt chiếu Thạch Tân còn được khai thác theo hướng trải nghiệm. Du khách có thể trực tiếp tìm hiểu quy trình làm chiếu, thử thao tác trên khung dệt và nghe những người thợ lâu năm kể về quá trình hình thành, gìn giữ nghề.

Xu hướng này cũng đang diễn ra khá rõ tại TP Huế. Nhiều người trẻ lựa chọn tiếp cận nghề truyền thống thông qua các tour và workshop trải nghiệm như làm hoa giấy Thanh Tiên, in tranh làng Sình, vẽ nón lá, nặn tượng Ông Táo ở làng Địa Linh hay tìm hiểu nghề mây tre. Ý Nhi và Thủy Tú, hai người đồng sáng lập thương hiệu Shunhwa, lựa chọn tổ chức các workshop làng nghề như một cách đưa du khách đến gần hơn với văn hóa Huế. Thay vì chỉ quan sát hay mua một món quà lưu niệm, người tham gia được trực tiếp làm nghề, gặp gỡ nghệ nhân và nghe những câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Qua đó, du khách dần chuyển từ vị trí “người mua” sang “người trải nghiệm”, còn không gian làng nghề từ nơi sản xuất đơn thuần trở thành nơi kết nối giữa người làm nghề, du khách và văn hóa bản địa.

Những cánh đồng trồng cói trải dài ven sông Thu Bồn, là nguyên liệu chính dệt chiếu

Sản phẩm mang theo câu chuyện của người làm nghề

Một hướng thích ứng đáng chú ý khác là người làm nghề ngày càng chú trọng kể câu chuyện phía sau sản phẩm. Gần 18 năm gắn bó với nghề mây tre truyền thống của gia đình, anh Lê Đức Quốc Bảo, chủ cơ sở Mây tre Huế, phường Phú Xuân, nhận ra rằng để nghề tồn tại trong đời sống hiện đại, chỉ làm ra một sản phẩm đẹp là chưa đủ. “Nghề này cần sự kỹ tính từ khâu chọn những đốt tre thẳng đẹp, chống được mối mọt đến việc rèn giũa tay nghề với các kỹ thuật đục sâu, chốt mỏng... Sản phẩm đều được làm thủ công, mất từ vài giờ, vài ngày đến hơn nửa tháng mới xong. Nhiều khách hàng khi đến xưởng thường hỏi vì sao sản phẩm mây tre lại bền, vì sao các mối ghép không dùng đinh. Tôi thích kể cho họ nghe quy trình làm nghề hơn là chỉ bán một chiếc ghế”, anh Bảo chia sẻ. Qua cách kể của người thợ, một chiếc ghế mây tre không còn đơn thuần là vật dụng. Giá trị của sản phẩm được tạo nên từ kỹ thuật thủ công, thời gian lao động, kinh nghiệm và những bí quyết được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Một buổi workshop Phong vị xứ Huế tại Hiên trà Nhị Độ Mai

Ở một không gian khác của Huế, câu chuyện nghề lại được kể qua hương trà. Tại Hiên trà Nhị Độ Mai, nơi chuyên làm các dòng trà “luyện hương” hoa bằng phương pháp thủ công truyền thống, khách tìm đến không chỉ để thưởng thức một chén trà mà còn để tìm hiểu kỹ thuật, nguyên liệu và câu chuyện gia đình phía sau mỗi mẻ trà.

“Mỗi mẻ trà đều lưu giữ câu chuyện của nhiều thế hệ trong gia đình. Có những kỹ thuật luyện hương được truyền lại từ ông ngoại, từ cha; có những cánh hoa phải hái đúng độ, vào hương nhiều lần để giữ trọn hương thơm tự nhiên. Với chúng tôi, chính khí hậu, cây cối và nhịp sống Huế đã tạo nên cốt cách riêng của trà Huế, để mỗi chén trà không chỉ có hương mà còn có hồn của vùng đất và con người nơi đây”, chị Trần Thị Thanh Nhị, đồng sáng lập thương hiệu Hiên trà Nhị Độ Mai cho biết.” Không dừng ở việc sử dụng hoa hoàng mai Huế kết hợp với trà shan tuyết, Hiên trà còn hướng tới sử dụng trà Truồi, một sản vật địa phương, để phát triển những dòng trà “luyện hương” từ nguyên liệu bản địa.

Thưởng thức trà ở Hiên trà Nhị Độ Mai.

Hướng đi này cho thấy việc đổi mới sản phẩm không nhất thiết phải rời xa truyền thống, mà có thể bắt đầu từ chính tài nguyên, kỹ thuật và câu chuyện của vùng đất. Những chuyển động tại TP. Đà Nẵng và TP. Huế cho thấy, giữ nghề hôm nay không chỉ là bảo tồn kỹ thuật cũ, mà là tìm cách để nghề tiếp tục sống trong đời sống hiện đại. Khi sản phẩm được gắn với trải nghiệm, câu chuyện văn hóa và những phương thức tiếp cận thị trường mới, làng nghề không chỉ có thêm cơ hội phát triển mà còn tạo điều kiện để người thợ sống được bằng nghề và giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ .