Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh với gần 30 năm gìn giữ nghề làm mão, mặt nạ truyền thống của đồng bào Khmer. Ảnh: THẠCH HOÀNG

Tại vùng đất này, tiếng đục đẽo cùng mùi giấy, mùi sơn quen thuộc từ xưởng sản xuất của Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của người dân địa phương. Bằng tình yêu sâu sắc dành cho văn hóa dân tộc, ông vẫn bền bỉ thổi hồn vào những vật vô tri, thực hiện một công việc đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ để bảo tồn những giá trị thiêng liêng của văn hóa Khmer.

Trong đời sống tinh thần và sân khấu nghệ thuật truyền thống của người Khmer, các nhân vật như Hanuman hay Chằn (Yak) không chỉ là vai diễn mà còn là những biểu tượng mang giá trị văn hóa, tâm linh sâu sắc. Để biến từng khối đất sét vô giác thành những chiếc mặt nạ mang trọn thần thái riêng biệt, Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh phải trải qua quá trình lao động vô cùng công phu. Mỗi chiếc mão hay mặt nạ đều được làm hoàn toàn bằng thủ công. Trước hết, ông tạo khuôn bằng đất sét rồi phủ cẩn thận nhiều lớp giấy hoặc vải lên trên. Khi lớp bồi đã khô hoàn toàn, phần đất sét bên trong sẽ được lấy ra, chỉ giữ lại phần vỏ giấy hoặc vải cứng cáp bên ngoài.

Công đoạn khó khăn nhất và đòi hỏi sự tinh tế bậc nhất chính là sơn màu, đắp hoa văn nổi và vẽ họa tiết. Các gam màu truyền thống như vàng, đỏ, xanh được nghệ nhân phối tô cẩn thận theo đúng quy chuẩn nhằm thể hiện rõ nét sự uy nghi của Chằn hay tính cách lanh lợi, tinh nghịch của Hanuman. Trong căn nhà đầy những khuôn đất sét, ông Kim Mạnh chia sẻ rằng mỗi bước thực hiện đều có cái khó riêng, nhưng khâu tô màu cho từng nhân vật luôn thách thức nhất. Chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể làm mất đi thần thái đặc trưng của nhân vật. Chính vì vậy, người làm nghề không chỉ cần đôi bàn tay khéo léo mà còn phải am hiểu sâu sắc cốt truyện và tính cách từng nhân vật trong văn hóa Khmer thì tác phẩm làm ra mới thực sự có hồn.

Nghề làm mão truyền thống đòi hỏi rất nhiều thời gian và công sức, trong khi thu nhập lại không ổn định nên ngày càng ít thu hút giới trẻ theo học. Bản thân Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh cũng từng trải qua những giai đoạn gian khó khi nhu cầu thị trường giảm sút. Tuy nhiên, chính tình yêu sắt son với nghệ thuật truyền thống đã giúp ông kiên định giữ nghề cho đến hôm nay. Sự bền bỉ ấy đã được ghi nhận xứng đáng khi ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú - phần thưởng cao quý ghi nhận những đóng góp thầm lặng của ông trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian đặc sắc của tỉnh nhà.

Điều khiến Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh trăn trở nhất hiện nay là làm sao để nghề truyền thống này không bị mai một theo thời gian. Ngay tại ngôi nhà của mình ở ấp Kos Sla, ông luôn mở rộng cửa đón nhận và dạy nghề hoàn toàn miễn phí cho bất kỳ ai yêu thích công việc thủ công này. Ông tâm sự rằng hiện nay nhiều người trẻ phải đi làm xa quê nên rất khó vận động các cháu theo học một nghề có thu nhập không cao. Dù vậy, ông vẫn cảm thấy ấm lòng khi mỗi dịp nghỉ hè hay cuối tuần lại có một số cháu chịu khó đến phụ dán giấy, sơn màu. Không bao giờ thu học phí, điều lớn nhất mà ông mong muốn là thế hệ trẻ biết yêu quý những chiếc mão, mặt nạ - giá trị văn hóa nghệ thuật vô giá của dân tộc mình, đồng thời ông khẳng định sẽ tận tình truyền dạy suốt đời cho những ai thực sự có lòng muốn học nghề.