Làng Chuôn Ngọ từ lâu được biết đến là một trong những địa phương nổi tiếng với nghề khảm trai truyền thống

Tinh hoa nghề cổ qua bàn tay nghệ nhân

Nằm bên tả ngạn sông Nhuệ, cách trung tâm Thủ đô Hà Nội khoảng 30km, làng Chuôn Ngọ từ lâu được biết đến là một trong những địa phương nổi tiếng với nghề khảm trai truyền thống. Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, nghề khảm không chỉ mang lại sinh kế cho người dân mà còn trở thành nét văn hóa đặc trưng, gắn bó mật thiết với đời sống của nhiều thế hệ trong làng.

Theo các tư liệu và truyền tích địa phương, nghề khảm trai Chuôn Ngọ có nguồn gốc từ thời Lý, gắn với tên tuổi Trương Công Thành, vị tướng dưới triều vua Lý Nhân Tông. Tương truyền, sau khi rời chốn quan trường, ông đã truyền dạy nghề khảm cho người dân địa phương. Khi ông qua đời vào năm 1099, người dân lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của vị tổ nghề. Từ Chuôn Ngọ, nghề khảm trai dần lan tỏa sang các làng lân cận, góp phần hình thành vùng nghề thủ công mỹ nghệ nổi tiếng.

Trải qua nhiều thế kỷ, người dân Chuôn Ngọ đã tạo dựng được danh tiếng bằng những sản phẩm khảm trai mang giá trị nghệ thuật cao như hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè, tranh trang trí và các sản phẩm mỹ nghệ. Mỗi tác phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng, trang trí mà còn thể hiện sự khéo léo, óc thẩm mỹ và những giá trị văn hóa truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc sắc của nghề khảm trai nằm ở sự kết hợp giữa chất liệu tự nhiên và kỹ thuật chế tác thủ công tinh xảo. Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, phác thảo hoa văn, cưa vỏ trai, vỏ ốc, đục nền gỗ, gắn các chi tiết khảm đến mài, đánh bóng và hoàn thiện.

Trong đó, công đoạn cưa và ghép những mảnh trai, ốc đòi hỏi sự tập trung, chính xác và kinh nghiệm của người thợ. Từng mảnh nguyên liệu nhỏ được lựa chọn, tạo hình và sắp đặt khéo léo để hình thành họa tiết, tạo nên hiệu ứng ánh sắc đặc trưng cho sản phẩm. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến sự hài hòa và giá trị thẩm mỹ của cả tác phẩm.

Chính sự kỳ công ấy đã làm nên nét riêng của khảm trai Chuôn Ngọ, tạo nên những sản phẩm vừa mang vẻ đẹp truyền thống, vừa thể hiện dấu ấn sáng tạo của từng nghệ nhân.

Không chỉ hiện diện trong các không gian thờ tự, sinh hoạt gia đình, sản phẩm khảm trai Chuôn Ngọ còn từng được lựa chọn phục vụ những sự kiện quan trọng. Trong thập niên 1970, nhóm nghệ nhân do ông Nguyễn Văn Tố đứng đầu đã chế tác hơn 100 huy hiệu Bác Hồ phục vụ một sự kiện chính trị của Trung ương. Đây là một trong những dấu ấn thể hiện trình độ tay nghề và uy tín của những người thợ khảm trai nơi đây.

Dẫu thời gian trôi qua, những người gắn bó với nghề vẫn miệt mài gìn giữ từng kỹ thuật, từng hoa văn và phương pháp chế tác truyền thống. Với họ, làm nghề không đơn thuần là tạo ra một sản phẩm để bán, mà còn là cách gìn giữ những giá trị được cha ông trao truyền.

Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới (World Craft City Network) do Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận.

Đổi mới để gìn giữ và phát triển làng nghề

Bên cạnh những giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc sắc, nghề khảm trai Chuôn Ngọ đang đối mặt với không ít khó khăn trong quá trình phát triển.

Trước hết là bài toán nhân lực. Khảm trai là nghề đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và thời gian học nghề tương đối dài. Để trở thành thợ giỏi, người học không chỉ cần nắm vững kỹ thuật mà còn phải tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện cảm nhận về hình khối, màu sắc và bố cục.

Trong khi đó, sự phát triển của các ngành nghề, dịch vụ khác đã tạo thêm nhiều lựa chọn việc làm cho lao động trẻ. Thu nhập từ nghề khảm trai không phải lúc nào cũng ổn định, nhất là đối với những cơ sở sản xuất nhỏ, phụ thuộc vào đơn đặt hàng. Điều này khiến việc thu hút và đào tạo thế hệ kế cận gặp nhiều trở ngại.

Tại cơ sở sản xuất của chị Nguyễn Thị Tâm, người đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề, số lao động duy trì sản xuất chỉ còn vài thợ lâu năm. Thực tế này phần nào phản ánh khó khăn chung của những cơ sở thủ công truyền thống trong việc giữ chân lao động và truyền nghề cho lớp trẻ.

Cùng với thiếu hụt nhân lực, thị trường tiêu thụ cũng là một thách thức không nhỏ. Sản phẩm khảm trai thủ công thường có giá thành tương đối cao do tốn nhiều công sức và thời gian chế tác, trong khi đối tượng khách hàng có nhu cầu sử dụng khá đặc thù. Sự cạnh tranh của các sản phẩm trang trí công nghiệp với mẫu mã đa dạng, giá thành thấp càng tạo thêm sức ép đối với các cơ sở sản xuất.

hành viên Hội đồng Thủ công Thế giới tham quan làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ

Trước yêu cầu đó, việc bảo tồn nghề khảm trai không thể chỉ dừng ở duy trì phương thức sản xuất truyền thống, mà cần gắn với đổi mới thiết kế, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng không gian tiêu thụ.

Những năm gần đây, một số cơ sở sản xuất tại làng nghề đã từng bước thay đổi cách tiếp cận thị trường, đẩy mạnh giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng số, tham gia hội chợ, triển lãm và các hoạt động xúc tiến thương mại. Bên cạnh những sản phẩm truyền thống có kích thước lớn, nhiều dòng sản phẩm mỹ nghệ, đồ trang trí và quà tặng lưu niệm cũng được quan tâm phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.

Đặc biệt, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang mở ra cơ hội nâng cao giá trị và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm khảm trai địa phương.

Tiêu biểu, Hợp tác xã Phú Chuyên đã có 8 sản phẩm được công nhận OCOP. Trong đó, các sản phẩm như tranh khảm trai “Phù dung - Chim trĩ”, bình lọ khảm trai và hộp trang sức lưu niệm đã giành giải Ba cấp thành phố, góp phần khẳng định giá trị nghệ thuật và khả năng phát triển của sản phẩm làng nghề.

Người thợ cần mẫn tạo ra các sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ.

Việc tham gia OCOP không chỉ tạo thêm cơ hội quảng bá mà còn thúc đẩy các chủ thể chú trọng chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, bao bì và xây dựng hình ảnh thương hiệu. Đây được xem là hướng đi cần thiết để những sản phẩm thủ công truyền thống thích ứng với thị trường hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc riêng.

Bên cạnh phát triển sản phẩm, việc gắn bảo tồn nghề khảm trai với du lịch làng nghề cũng mang lại nhiều triển vọng. Với lịch sử lâu đời, kỹ thuật chế tác độc đáo và những giá trị văn hóa đặc sắc, Chuôn Ngọ có tiềm năng phát triển các hoạt động tham quan, trải nghiệm quy trình khảm trai, tìm hiểu lịch sử làng nghề và giới thiệu sản phẩm thủ công mỹ nghệ đến du khách.

Thông qua các hoạt động này, du khách không chỉ có cơ hội chiêm ngưỡng những sản phẩm tinh xảo mà còn được tìm hiểu công sức, sự sáng tạo và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi tác phẩm. Đây cũng là cách góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị nghề truyền thống, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm.

Tuy nhiên, để phát triển bền vững, làng nghề cần có sự phối hợp giữa người dân, cơ sở sản xuất, hợp tác xã và chính quyền địa phương. Trong đó, cần chú trọng hỗ trợ đào tạo nghề, truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ, khuyến khích sáng tạo mẫu mã, ứng dụng công nghệ trong quảng bá, xúc tiến thương mại và phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.

Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu làng nghề, nâng cao giá trị sản phẩm OCOP và kết nối với các tuyến, điểm du lịch cần được triển khai theo hướng bài bản, tạo điều kiện để người làm nghề có thu nhập ổn định và yên tâm gắn bó lâu dài.

Giữ nghề khảm trai Chuôn Ngọ không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất thủ công mà còn là bảo tồn những tri thức dân gian, kỹ năng chế tác và giá trị văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Khi truyền thống được tiếp nối bằng tư duy đổi mới, gắn với nhu cầu thị trường và những cơ hội phát triển mới, tinh hoa khảm trai Chuôn Ngọ sẽ có thêm sức sống, tiếp tục khẳng định vị thế trong đời sống đương đại và đóng góp vào sự phát triển kinh tế, văn hóa của địa phương.