Tre vốn quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam, nhưng tại Xuân Lai, loại vật liệu mộc mạc ấy lại mang một diện mạo rất riêng. Không phải lớp sơn phủ hay màu nhuộm nhân tạo, sắc nâu đặc trưng trên từng sản phẩm được tạo nên từ kỹ thuật hun khói nguyên cây đã được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đi qua những con đường trong làng, có thể bắt gặp gần như đầy đủ hành trình của một thân tre trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Những bó tre xanh vừa được đưa về từ vùng nguyên liệu nằm xen với những thân tre đã ngả vàng sau thời gian ngâm dưới ao. Trong các xưởng sản xuất, người thợ tiếp tục cạo sạch lớp vỏ ngoài, làm khô, hun khói, gia công rồi hoàn thiện thành bàn ghế, trường kỷ, bình phong, đồ trang trí và nhiều sản phẩm nội thất.

Theo những người làm nghề lâu năm, để hoàn thiện một sản phẩm, tre phải trải qua gần 20 công đoạn. Mỗi khâu đều đòi hỏi kỹ thuật và sự cẩn trọng, nhưng công đoạn quyết định rõ nhất tới diện mạo của sản phẩm chính là hun khói nguyên cây.

Trong lò hun, người thợ phải liên tục quan sát và điều chỉnh nhiệt độ, lượng khói cũng như thời gian xử lý. Lửa quá lớn có thể khiến thân tre nứt, cong hoặc biến dạng; nhiệt không đủ lại khiến màu lên không đều, khó tạo được sắc nâu trầm đặc trưng.

Không có một công thức hoàn toàn cứng nhắc cho quá trình này. Kinh nghiệm của người thợ đóng vai trò rất lớn trong việc nhận biết từng loại tre, độ già của nguyên liệu, độ ẩm và thời điểm thích hợp để đưa tre ra khỏi lò.

Chính sự tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ đã biến kỹ thuật hun tre nguyên cây thành một trong những giá trị cốt lõi của làng nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Kỷ

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Kỷ, người có hơn 30 năm gắn bó với nghề, cho rằng điểm khác biệt của Xuân Lai không nằm ở bản thân cây tre, bởi tre có ở nhiều nơi, mà nằm ở cách người dân xử lý và tạo nên diện mạo riêng cho nguyên liệu.

“Tre thì ở nước Việt Nam ở đâu cũng có, nhưng ở Xuân Lai chúng tôi là làng nghề hun khói. Đặc biệt nhất là hun khói nguyên cây. Vì vậy, tôi luôn cố gắng giữ được vẻ độc đáo của làng nghề Xuân Lai”, ông Kỷ chia sẻ.

Với ông, kỹ thuật hun tre không chỉ là một công đoạn sản xuất mà còn là phần giá trị khó thay thế của nghề. Mỗi thân tre sau khi qua lò hun đều mang sắc độ khác nhau, nhưng vẫn giữ được nét tự nhiên của thớ và vân tre.

Từ sắc nâu ấy, người thợ tiếp tục thực hiện hàng loạt công đoạn gia công, tạo hình, lắp ghép và hoàn thiện sản phẩm. Chính việc giữ được vẻ mộc tự nhiên nhưng vẫn tạo cảm giác chắc chắn, sang trọng đã giúp tre hun khói Xuân Lai ngày càng được sử dụng trong nhiều không gian nội thất và công trình kiến trúc.

Nếu trước đây sản phẩm chủ yếu là những vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình thì nay người dân đã phát triển thêm nhiều mẫu mã mới như bàn ghế, giường, tủ, trường kỷ, bình phong, đồ trang trí và sản phẩm phục vụ kiến trúc.

Một số sản phẩm của làng nghề đã tìm được chỗ đứng trên thị trường trong nước và xuất khẩu, mở ra hướng phát triển mới cho nghề truyền thống.

Tuy nhiên, phía sau những sản phẩm mang vẻ đẹp mộc mạc ấy là không ít khó khăn. Thị trường tiêu thụ biến động, chi phí nguyên liệu và sản xuất tăng, yêu cầu về mẫu mã, chất lượng ngày càng cao khiến nhiều cơ sở phải tính toán kỹ hơn trong tổ chức sản xuất. Bên cạnh đó, việc duy trì lao động trẻ gắn bó lâu dài với nghề cũng là bài toán mà nhiều làng nghề truyền thống đang phải đối mặt.

Hơn 200 năm đã trôi qua, kỹ thuật hun tre nguyên cây vẫn được lưu giữ ở Xuân Lai như một dấu ấn riêng của làng nghề

Những lò hun Xuân Lai vẫn đỏ lửa

Trong các xưởng sản xuất, nhiều người thợ đã ngoài 60, 70 tuổi vẫn miệt mài với từng công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu, ngâm tre, cạo vỏ đến canh nhiệt trong lò hun.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Kỷ cho rằng, trong thời điểm thị trường khó khăn, điều quan trọng nhất không phải là chạy theo số lượng mà là giữ chất lượng và giá trị cốt lõi của sản phẩm. Để khắc phục những khó khăn ấy thì ông cũng như các nghệ nhân trong làng nghề cần phải giữ được cái bản chất, cái chất lượng để chờ thời gian, cơ hội phát triển.

Quan điểm ấy cũng phản ánh cách nhiều người dân Xuân Lai đang lựa chọn để bảo vệ nghề truyền thống.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, kỹ thuật hun tre nguyên cây vẫn được truyền nối từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giữa những thay đổi của thị trường và đời sống hiện đại, ngọn lửa trong những lò hun vẫn được người dân Xuân Lai gìn giữ.

Và từ sắc nâu trầm đặc trưng ấy, câu chuyện về tre Xuân Lai vẫn tiếp tục được viết tiếp trên từng sản phẩm.