Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, chiếc nón lá không đơn thuần là một vật dụng che mưa, che nắng đời thường. Nó là biểu tượng cho sự duyên dáng của người phụ nữ, là nét chấm phá bình dị trên những cánh đồng lúa chín và là hình ảnh gói gọn tâm hồn, bản sắc của người Việt. Đằng sau mỗi chiếc nón lá nhẹ nhàng ấy là cả một hành trình lao động nghệ thuật thầm lặng của những người thợ thủ công tại các làng nghề truyền thống - nơi từng mũi kim, đường chỉ Nón lá Việt Nam Biểu tượng văn hóa và hành trình giữ nghề truyền thống Hồ Sơn đang ngày ngày níu giữ nét đẹp văn hóa lâu đời.

Chẳng ai nhớ rõ nghề làm nón lá xuất hiện chính xác từ bao giờ. Chỉ biết rằng từ hàng trăm năm trước, chiếc nón lá đã đồng hành cùng dấu chân của các bà, các mẹ trên khắp mọi nẻo đường làng quê. Từ những xóm nhỏ ven sông Hồng, xứ Thanh, xứ Nghệ cho đến vùng đất cố đô Huế cổ kính, nghề làm nón đã hình thành nên những làng nghề danh tiếng. Nói đến làng nghề làm nón là nói đến sự gắn bó máu thịt với thiên nhiên và đời sống nông nghiệp. Nguyên liệu làm nón toàn là những sản vật mộc mạc của quê hương: lá lụi, lá tơi, lá gối, tre, nứa và những sợi chỉ cước mong manh. Qua bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, những vật liệu thô sơ ấy hòa quyện vào nhau để tạo nên một sản phẩm vừa bền bỉ, vừa thanh thoát.

Để hoàn thành một chiếc nón lá đạt chuẩn, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo vượt bậc. Cầm chiếc nón trên tay nhẹ tênh, ít ai biết rằng đó là thành quả của hàng giờ đồng hồ miệt mài. Đầu tiên là công đoạn chọn lá và phơi lá. Lá dùng làm nón thường là lá non vừa đủ độ, sau khi hái về được đem sấy hoặc phơi sương, phơi nắng sao cho lá chuyển sang màu trắng xanh tự nhiên mà không bị khô gãy. Sau đó, người thợ dùng một chiếc bàn phẳng cùng chiếc gạt sắt nóng để ủi cho từng chiếc lá thật phẳng mượt. Tiếp theo là khâu làm vành nón. Tre chọn làm vành phải là tre già, dẻo dai, được chẻ thành từng thanh nhỏ rồi chuốt thật tròn và nhẵn. Một chiếc nón lá truyền thống thường có 16 vành tre uốn thành các vòng tròn từ nhỏ đến lớn, không chỉ giúp nón có hình chóp cân đối, vững chãi mà còn mang ý nghĩa may mắn, trọn vẹn.

Công đoạn lợp lá đòi hỏi sự tinh tế nhất khi lá được xếp chồng lên nhau một cách đều đặn trên khung nón. Lớp lá phải đủ dày để che nắng mưa nhưng không được quá nặng, xếp làm sao để các nếp lá đan xen khép kín, không lộ khe hở. Kế đến là chằm nón - tâm hồn của bài thơ làm nón. Theo từng mũi kim, sợi chỉ cước trong suốt ẩn hiện đều đặn trên mặt lá với khoảng cách tăm tắp, tay cầm kim của người thợ đưa lên đưa xuống thoăn thoắt, nhịp nhàng như đang múa. Cuối cùng, nón được ngoát vành chắc chắn, cắt tỉa phần lá thừa và phủ một lớp dầu bóng nhẹ giúp nón chống thấm nước tốt hơn cũng như làm nổi bật màu trắng sáng tự nhiên.

Bước vào những làng nghề làm nón truyền thống, hình ảnh quen thuộc nhất là các bà, các mẹ ngồi quây quần bên hiên nhà. Tiếng trò chuyện râm ran hòa cùng tiếng vuốt lá, tiếng kim chỉ lách cách tạo nên một nhịp sống thanh bình, êm ả. Trẻ em ở các làng nghề từ khi lên bảy, lên tám tuổi đã được làm quen với cây tre, chiếc lá, sớm học được sự kiên nhẫn qua từng mũi khâu. Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp hóa và các vật dụng hiện đại như mũ bảo hiểm hay ô dù, nghề làm nón lá cũng đang đứng trước không ít thách thức. Thu nhập từ chiếc nón lá không quá cao so với công sức bỏ ra, khiến nhiều bạn trẻ rời quê đến các khu công nghiệp làm việc, làm cho đội ngũ nghệ nhân lành nghề cứ thế thưa dần theo thời gian.

Dù đối mặt với nhiều khó khăn, lửa nghề làm nón vẫn chưa bao giờ tắt khi những người nghệ nhân tâm huyết vẫn ngày đêm trăn trở tìm lối đi mới cho sản phẩm quê hương. Ngày nay, chiếc nón lá không chỉ dừng lại ở công dụng che nắng che mưa đơn thuần mà nhiều làng nghề đã chủ động đổi mới, biến nón lá thành sản phẩm du lịch, quà tặng lưu niệm độc đáo. Nón lá thêu hoa, nón bài thơ, nón vẽ tranh phong cảnh làng quê Việt Nam hay nón lá quấn chỉ màu thời trang đã ra đời, chinh phục cả du khách trong nước lẫn quốc tế. Bên cạnh đó, các mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề cũng phát triển mạnh mẽ, nơi du khách không chỉ được ngắm nhìn các sản phẩm hoàn thiện mà còn được tự tay chọn lá, chuốt vành và cầm mũi kim khâu nên chiếc nón cho riêng mình. Nhờ đó, giá trị văn hóa của chiếc nón lá được lan tỏa rộng rãi hơn, mang lại nguồn thu nhập ổn định hơn cho người dân địa phương.

Mỗi chiếc nón lá hoàn thành là sự đơm hoa kết trái của mồ hôi, tình yêu và sự kiên nhẫn của những người thợ làng nghề. Dù cuộc sống có hiện đại và đổi thay đến đâu, hình ảnh chiếc nón lá nghiêng che nghiêng bóng vẫn mãi là biểu tượng dịu dàng, dịu mát của tâm hồn Việt. “Theo mũi kim, giữ nghề quê” không chỉ là câu chuyện mưu sinh, mà còn là hành trình gìn giữ một di sản văn hóa phi vật thể vô giá. Mong rằng với sự chung tay của cộng đồng và sự trân trọng của thế hệ trẻ, những làng nghề làm nón lá truyền thống sẽ tiếp tục đỏ lửa, để từng mũi kim mãi nối dài hồn Việt qua hàng ngàn năm sau.