Giữa nhịp sống hiện đại, rối nước Nguyên Xá vẫn lặng lẽ tồn tại như một biểu tượng của văn hóa dân gian. Ảnh:ST

Trong dòng chảy văn hóa dân gian Việt Nam, rối nước Nguyên Xá được xem là một “bảo tàng sống” với hệ thống tích trò phong phú, phản ánh sinh động đời sống của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng. Hiện nay, phường rối đang lưu giữ 24 tích trò cổ, được các thế hệ nghệ nhân dày công gìn giữ và trao truyền.

Mỗi tích trò là một lát cắt đời sống, từ cảnh lao động sản xuất như cày cấy, chăn trâu, đánh cá đến những sinh hoạt lễ hội, tín ngưỡng dân gian. Qua đó, người xem không chỉ thưởng thức nghệ thuật mà còn cảm nhận được nhịp sống, tâm hồn và triết lý sống của người nông dân Bắc Bộ xưa.

Điểm đặc sắc của rối nước Nguyên Xá nằm ở kỹ thuật điều khiển quân rối. Hệ thống sào và dây được kết hợp linh hoạt, trong đó nhiều trò dây đòi hỏi trình độ cao, sự khéo léo và phối hợp nhuần nhuyễn giữa các nghệ nhân. Không gian biểu diễn là mặt nước, vừa là sân khấu vừa là yếu tố tạo hiệu ứng thị giác độc đáo, khiến mỗi chuyển động của quân rối trở nên sống động và giàu biểu cảm.

Một trong những tiết mục tiêu biểu phải kể đến là trò “Chạy đàn ngũ phương” – nơi các nhân vật như ông sư, bà vãi, chú tiểu di chuyển theo đội hình hình ngôi sao trên mặt nước. Đây không chỉ là màn trình diễn kỹ thuật điêu luyện mà còn thể hiện sự sáng tạo trong tạo hình và dàn dựng của nghệ nhân.

Đằng sau mỗi buổi diễn kéo dài hơn một giờ là sự phối hợp chặt chẽ của khoảng 20 người. Trong đó, 10 nhạc công đảm nhiệm phần âm nhạc trên bờ, 10 nghệ nhân đứng dưới nước điều khiển rối. Khác với nhiều nơi sử dụng nhạc thu sẵn, phường rối Nguyên Xá vẫn duy trì hình thức diễn tấu trực tiếp, tạo nên sự tương tác sống động giữa âm thanh và hình ảnh.

Nhiều nghệ nhân phải đảm nhiệm cùng lúc hai đến ba vai trò, vừa điều khiển rối, vừa giữ nhịp cho toàn bộ tiết mục. Những động tác tưởng chừng đơn giản lại đòi hỏi sự luyện tập lâu dài và cảm nhận tinh tế để bảo đảm sự ăn khớp giữa các nhân vật trên sân khấu nước.

Phường rối Nguyên Xá vẫn lưu giữ được hàng trăm con rối cổ, nhiều trò và tích diễn đặc sắc. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Trong bối cảnh nghệ thuật dân gian đứng trước nguy cơ mai một, phường rối nước Nguyên Xá đã chủ động tìm hướng đi mới bằng cách gắn hoạt động biểu diễn với phát triển du lịch văn hóa. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm vừa bảo tồn di sản, vừa tạo sinh kế cho người làm nghề.

Những năm gần đây, nhiều tour du lịch đã đưa rối nước Nguyên Xá trở thành điểm dừng chân hấp dẫn. Du khách có thể kết hợp tham quan các di tích lịch sử, văn hóa, tâm linh của địa phương như khu lăng mộ và đền thờ các vua triều Trần, đền Tiên La, hay trải nghiệm làng nghề truyền thống, trước khi thưởng thức một chương trình rối nước đặc sắc.

Mỗi năm, phường tổ chức hàng chục buổi biểu diễn phục vụ nhân dân và du khách. Riêng năm 2024, hơn 40 suất diễn đã được thực hiện tại thủy đình, góp phần quảng bá nghệ thuật rối nước đến với đông đảo công chúng. Không chỉ dừng lại trong nước, các nghệ nhân còn mang rối nước Nguyên Xá đến nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Italia, Trung Quốc, góp phần giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Đáng chú ý, rối nước Nguyên Xá còn được đưa vào hoạt động giáo dục địa phương. Nhiều học sinh được tham gia trải nghiệm, tìm hiểu kỹ năng điều khiển rối và trực tiếp biểu diễn dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Đây là cách làm hiệu quả nhằm khơi dậy tình yêu với nghệ thuật truyền thống trong thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, phía sau những nỗ lực đó vẫn còn không ít trăn trở. Nghệ nhân Ưu tú Vũ Ngọc Khanh – người có hơn 40 năm gắn bó với nghề – cho biết, việc truyền dạy đang gặp nhiều khó khăn khi lực lượng kế cận còn mỏng. Độ tuổi trong phường chênh lệch lớn, người cao tuổi đã ngoài 80, trong khi lớp trẻ chưa thực sự mặn mà với nghề.

Nguyên nhân chủ yếu là do thu nhập từ rối nước còn thấp. Mỗi buổi biểu diễn tại hồ có kinh phí khoảng vài triệu đồng, sau khi trừ chi phí, thu nhập của mỗi nghệ nhân chỉ ở mức khiêm tốn. Trong khi đó, công việc lại vất vả, phải ngâm mình dưới nước nhiều giờ, kể cả trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Dẫu vậy, những người gắn bó với rối nước Nguyên Xá vẫn kiên trì giữ nghề bằng tình yêu và trách nhiệm. Họ không chỉ biểu diễn mà còn truyền dạy, gìn giữ từng tích trò, từng kỹ thuật, để nghệ thuật này không bị mai một theo thời gian.

Niềm vui mới đến khi dự án cải tạo, nâng cấp thủy đình với tổng vốn hơn 6,6 tỷ đồng vừa hoàn thành, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động biểu diễn. Không gian khang trang, hệ thống cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ giúp nâng cao chất lượng phục vụ, đồng thời mở ra cơ hội thu hút du khách.

Tuy nhiên, để rối nước Nguyên Xá thực sự phát triển bền vững, các nghệ nhân cho rằng cần có những chính sách hỗ trợ thiết thực hơn. Đó là cơ chế đãi ngộ phù hợp, hỗ trợ đào tạo, tạo điều kiện để người trẻ yên tâm theo nghề. Khi đời sống được bảo đảm, nghệ nhân mới có thể toàn tâm toàn ý với việc gìn giữ và phát huy di sản. Mỗi con rối, mỗi tích trò không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là ký ức, là hồn cốt của một vùng quê. Giữ được rối nước hôm nay chính là giữ lại một phần bản sắc văn hóa cho mai sau.