Rối nước Nguyên Xá: Giữ hồn nghệ thuật dân gian trong dòng chảy hiện đại
![]() |
| Giữa nhịp sống hiện đại, rối nước Nguyên Xá vẫn lặng lẽ tồn tại như một biểu tượng của văn hóa dân gian. Ảnh:ST |
Trong dòng chảy văn hóa dân gian Việt Nam, rối nước Nguyên Xá được xem là một “bảo tàng sống” với hệ thống tích trò phong phú, phản ánh sinh động đời sống của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng. Hiện nay, phường rối đang lưu giữ 24 tích trò cổ, được các thế hệ nghệ nhân dày công gìn giữ và trao truyền.
Mỗi tích trò là một lát cắt đời sống, từ cảnh lao động sản xuất như cày cấy, chăn trâu, đánh cá đến những sinh hoạt lễ hội, tín ngưỡng dân gian. Qua đó, người xem không chỉ thưởng thức nghệ thuật mà còn cảm nhận được nhịp sống, tâm hồn và triết lý sống của người nông dân Bắc Bộ xưa.
Điểm đặc sắc của rối nước Nguyên Xá nằm ở kỹ thuật điều khiển quân rối. Hệ thống sào và dây được kết hợp linh hoạt, trong đó nhiều trò dây đòi hỏi trình độ cao, sự khéo léo và phối hợp nhuần nhuyễn giữa các nghệ nhân. Không gian biểu diễn là mặt nước, vừa là sân khấu vừa là yếu tố tạo hiệu ứng thị giác độc đáo, khiến mỗi chuyển động của quân rối trở nên sống động và giàu biểu cảm.
Một trong những tiết mục tiêu biểu phải kể đến là trò “Chạy đàn ngũ phương” – nơi các nhân vật như ông sư, bà vãi, chú tiểu di chuyển theo đội hình hình ngôi sao trên mặt nước. Đây không chỉ là màn trình diễn kỹ thuật điêu luyện mà còn thể hiện sự sáng tạo trong tạo hình và dàn dựng của nghệ nhân.
Đằng sau mỗi buổi diễn kéo dài hơn một giờ là sự phối hợp chặt chẽ của khoảng 20 người. Trong đó, 10 nhạc công đảm nhiệm phần âm nhạc trên bờ, 10 nghệ nhân đứng dưới nước điều khiển rối. Khác với nhiều nơi sử dụng nhạc thu sẵn, phường rối Nguyên Xá vẫn duy trì hình thức diễn tấu trực tiếp, tạo nên sự tương tác sống động giữa âm thanh và hình ảnh.
Nhiều nghệ nhân phải đảm nhiệm cùng lúc hai đến ba vai trò, vừa điều khiển rối, vừa giữ nhịp cho toàn bộ tiết mục. Những động tác tưởng chừng đơn giản lại đòi hỏi sự luyện tập lâu dài và cảm nhận tinh tế để bảo đảm sự ăn khớp giữa các nhân vật trên sân khấu nước.
![]() |
| Phường rối Nguyên Xá vẫn lưu giữ được hàng trăm con rối cổ, nhiều trò và tích diễn đặc sắc. (Ảnh: CTV/Vietnam+) |
Trong bối cảnh nghệ thuật dân gian đứng trước nguy cơ mai một, phường rối nước Nguyên Xá đã chủ động tìm hướng đi mới bằng cách gắn hoạt động biểu diễn với phát triển du lịch văn hóa. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm vừa bảo tồn di sản, vừa tạo sinh kế cho người làm nghề.
Những năm gần đây, nhiều tour du lịch đã đưa rối nước Nguyên Xá trở thành điểm dừng chân hấp dẫn. Du khách có thể kết hợp tham quan các di tích lịch sử, văn hóa, tâm linh của địa phương như khu lăng mộ và đền thờ các vua triều Trần, đền Tiên La, hay trải nghiệm làng nghề truyền thống, trước khi thưởng thức một chương trình rối nước đặc sắc.
Mỗi năm, phường tổ chức hàng chục buổi biểu diễn phục vụ nhân dân và du khách. Riêng năm 2024, hơn 40 suất diễn đã được thực hiện tại thủy đình, góp phần quảng bá nghệ thuật rối nước đến với đông đảo công chúng. Không chỉ dừng lại trong nước, các nghệ nhân còn mang rối nước Nguyên Xá đến nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Italia, Trung Quốc, góp phần giới thiệu văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Đáng chú ý, rối nước Nguyên Xá còn được đưa vào hoạt động giáo dục địa phương. Nhiều học sinh được tham gia trải nghiệm, tìm hiểu kỹ năng điều khiển rối và trực tiếp biểu diễn dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Đây là cách làm hiệu quả nhằm khơi dậy tình yêu với nghệ thuật truyền thống trong thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, phía sau những nỗ lực đó vẫn còn không ít trăn trở. Nghệ nhân Ưu tú Vũ Ngọc Khanh – người có hơn 40 năm gắn bó với nghề – cho biết, việc truyền dạy đang gặp nhiều khó khăn khi lực lượng kế cận còn mỏng. Độ tuổi trong phường chênh lệch lớn, người cao tuổi đã ngoài 80, trong khi lớp trẻ chưa thực sự mặn mà với nghề.
Nguyên nhân chủ yếu là do thu nhập từ rối nước còn thấp. Mỗi buổi biểu diễn tại hồ có kinh phí khoảng vài triệu đồng, sau khi trừ chi phí, thu nhập của mỗi nghệ nhân chỉ ở mức khiêm tốn. Trong khi đó, công việc lại vất vả, phải ngâm mình dưới nước nhiều giờ, kể cả trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Dẫu vậy, những người gắn bó với rối nước Nguyên Xá vẫn kiên trì giữ nghề bằng tình yêu và trách nhiệm. Họ không chỉ biểu diễn mà còn truyền dạy, gìn giữ từng tích trò, từng kỹ thuật, để nghệ thuật này không bị mai một theo thời gian.
Niềm vui mới đến khi dự án cải tạo, nâng cấp thủy đình với tổng vốn hơn 6,6 tỷ đồng vừa hoàn thành, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động biểu diễn. Không gian khang trang, hệ thống cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ giúp nâng cao chất lượng phục vụ, đồng thời mở ra cơ hội thu hút du khách.
Tuy nhiên, để rối nước Nguyên Xá thực sự phát triển bền vững, các nghệ nhân cho rằng cần có những chính sách hỗ trợ thiết thực hơn. Đó là cơ chế đãi ngộ phù hợp, hỗ trợ đào tạo, tạo điều kiện để người trẻ yên tâm theo nghề. Khi đời sống được bảo đảm, nghệ nhân mới có thể toàn tâm toàn ý với việc gìn giữ và phát huy di sản. Mỗi con rối, mỗi tích trò không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là ký ức, là hồn cốt của một vùng quê. Giữ được rối nước hôm nay chính là giữ lại một phần bản sắc văn hóa cho mai sau.
Tin liên quan
Người giữ hồn dân ca Bài chòi xứ Bình Định
09:23 | 15/05/2025 Làng nghề, nghệ nhân
Tranh Hàng Trống từ truyền thống tới đương đại
21:06 | 20/02/2025 Văn hóa - Xã hội
Tin mới hơn
Làng nghề xóm Bình Nguyên giữ hồn nghề chè, mở lối làng nghề xanh
19:07 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Hòa Mục nâng tầm làng nghề cơm lam, bánh gio, bánh củ chuối từ bếp lửa ven đường
19:07 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Gần 60 quốc gia sẽ góp mặt tại Festival làng nghề toàn cầu ở Hà Nội
11:17 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Di sản thủ công 12 quốc gia hội tụ trên sàn diễn thời trang tại Hoàng thành Thăng Long
08:00 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Thái Nguyên: Đồng Phúc đánh thức tiềm năng vùng chè Shan tuyết Bằng Phúc
07:00 | 15/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Làng nghề chè Shan tuyết Bản Mộc Vững bước từ những gốc chè cổ thụ
07:00 | 14/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tin khác
Khai mạc Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026
22:42 | 13/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Thành phố Bắc Ninh: Thành lập Hội đồng thẩm định, xét công nhận nghề truyền thống, làng nghề và nghệ nhân
12:36 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng – “Bóng vàng son”: Lan tỏa giá trị di sản, kết nối làng nghề với phố nghề
12:34 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Tinh hoa mỹ nghệ Sơn Đồng - “bóng vàng son”: Kết nối làng nghề với phố nghề, lan tỏa giá trị di sản trong đời sống đương đại
11:43 | 12/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Bình Liêu – Đánh thức tiềm năng làng nghề từ bản sắc văn hóa vùng biên
11:21 | 10/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
32 năm gắn bó với nghề nuôi ong lấy mật
19:13 | 07/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Làng trầu vị thủy trăm tuổi tìm hướng phát triển bền vững
19:05 | 07/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Hải Phòng: Mỹ Đồng nghề đúc truyền thống vươn ra thị trường quốc tế
19:00 | 07/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Giải bài toán ô nhiễm để làng nghề phát triển bền vững
18:56 | 07/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
“Tinh hoa hội tụ” -Tôn vinh bàn tay nghệ nhân và lan tỏa di sản nghề thủ công truyền thống tại phố cổ Hà Nội
16:32 | 04/11/2026 Làng nghề, nghệ nhân
Sơn mài Hạ Thái: Giữ sắc sơn ta, nối dài nghệ thuật Việt
20:00 | 31/10/2026 Văn hóa - Xã hội
Âm hưởng Đọi Tam: Tiếng trống ngân vang qua những miền ký ức
20:00 | 31/10/2026 Văn hóa - Xã hội
Làng Từ Vân (Hà Nội): Giữ sắc cờ tổ quốc qua từng đường kim
14:00 | 31/10/2026 Văn hóa - Xã hội
Hà Nội tiếp sức làng nghề "chen chân" vào thị trường toàn cầu
07:00 | 30/10/2026 Làng nghề, nghệ nhân
VỀ MIỀN DI TÍCH, ĐÓN LỘC PHÙ SA CÙNG LỄ HỘI RƯƠI VĨNH THUẬN 2026
19:49 | 29/10/2026 Làng nghề, nghệ nhân
“Piêu Lưu Ký”: Khi người trẻ tìm về hương vị bản sắc dân tộc Thái
18:59 Văn hóa - Xã hội
OCOP Lào Cai nâng tầm sản vật bản địa
18:17 OCOP
Phiên chợ Cơ Tu đưa văn hóa núi rừng đến gần du khách
18:17 OCOP
Trầm hương Phúc Trạch và hành trình nâng tầm sản vật quê hương của đôi vợ chồng trẻ
18:16 OCOP
Cô giảng viên đưa dầu dừa Trà Vinh thành sản phẩm OCOP 4 sao
18:16 OCOP





