Theo nhiều bậc cao niên người Dao Thanh Phán ở Ba Chẽ cho biết, nghề thêu trang phục truyền thống của đồng bào có từ lâu đời. Người Dao quan niệm: Nếu như người phụ nữ không biết tự tay thêu thùa, không mặc trang phục của dân tộc thì khi chết đi, tổ tiên sẽ không nhận mặt và không được đi theo tổ tiên. Nghề thêu trang phục của người Dao Thanh Phán ở Ba Chẽ không chỉ là một nghề truyền thống mà nó còn cho thấy sự rực rỡ về văn hóa vật chất và tinh thần của cộng đồng mình trong dòng chảy của dân tộc.

Để “mục sở thị” nghề thêu trang phục truyền thống ở Ba Chẽ, chúng tôi đến thôn Pắc Cáy, xã Đồn Đạc, huyện Ba Chẽ để tìm gặp nghệ nhân Triệu Thị Hồng - người có tiếng với nghề thêu trang phục truyền thống ở Ba Chẽ. Bà Hồng tâm sự: “Nhà nghèo, tôi phải sớm nghỉ học để ở nhà làm ruộng. Ngày nhỏ, những lúc rảnh công việc đồng áng, tôi lại được các bà, các chị dạy cho nghề thêu. Khi 12 tuổi, tôi đã thành thạo các bước may, thêu một bộ quần áo trang phục của dân tộc Dao Thanh Phán. Sau đó, tôi đi lấy chồng và rồi tôi cũng dạy cho con và cháu tôi về nghệ thuật thêu truyền thống này, để bản sắc dân tộc của người Dao Thanh Phán không bao giờ mất”. Dưới bàn tay tài hoa của bà Hồng, những bộ váy, những chiếc khăn trở nên lộng lẫy như trang phục của những nàng công chúa thuở xưa.

Thiếu nữ Dao Thanh Phán đang tỉ mỉ thêu trang phục truyền thống.

Việc thêu các họa tiết, hoa văn thổ cẩm vốn là nghề tổ tiên, được lưu truyền giữa các thế hệ phụ nữ trong gia đình người Dao. Những em bé gái lớn lên được các bà, các mẹ, các chị truyền dạy cho cách thêu hoa văn trên trang phục truyền thống. Thế hệ sau học kinh nghiệm thế hệ trước. Các họa tiết thêu của người Dao Thanh Phán không theo mẫu được vẽ sẵn mà được truyền khẩu. Để có những họa tiết trang trí trên quần áo, dây lưng đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ trong quá trình thêu và phải tốn rất nhiều thời gian mới hoàn thiện sản phẩm và đưa vào sử dụng. Cũng theo bà Hồng, để hoàn thiện một đôi gấu quần thì cần ít nhất ba tháng thêu liên tục, còn đối với đôi vạt áo thì cần khoảng hai tháng. Người Dao Thanh Phán quan niệm khi mặc trên mình bộ áo sặc sỡ sẽ khiến cho các loài thú dữ khi nhìn thấy sẽ tránh xa, không làm hại đến mình. Do đó, màu sắc chủ đạo được lựa chọn là các màu xanh, đỏ, vàng, trắng kết hợp thêu trên nền vải màu đen, tượng trưng cho ngũ hành: Kim – vàng, Mộc – đen, Thủy – trắng, Hỏa – xanh, Thổ - đỏ.

Một điểm độc đáo nữa trên các trang phục của người Dao đó là cách bố trí các họa tiết. Các họa tiết thêu trên áo quần của người con gái Dao thường rất đơn giản nhưng thật tinh tế. Đó là hoạ tiết về các loại cỏ cây, hoa lá, chân, móng chó, hình cái cày, bừa, cánh chim, ruộng bậc thang... Những họa tiết được thêu lặp lại và có quy ước về sự sắp xếp thể hiện nét văn hóa riêng biệt của người Dao. Bên trong những họa tiết hoa văn đó thể hiện cả kho tàng câu chuyện liên quan đến tín ngưỡng thờ vật tổ Bàn Vương là tổ tiên của người Dao, đồng thời, thể hiện nét sinh hoạt trong đời sống hàng ngày, ước vọng về một cuộc sống ấm no, phồn thịnh, hạnh phúc viên mãn. Cụ thể, họa tiết hình móng chân và chân chó là biểu tượng của tổ tiên người Dao, thường được thêu ở gấu quần, với niềm tin tưởng tổ tiên luôn đi theo để phù hộ, tránh được mọi tai ương, bất trắc. Họa tiết đôi chim được thêu kín trong ô vuông, thể hiện ước muốn về một sự sinh sôi, họa tiết chiếc bừa – là vật dụng dùng trong canh tác lúa ở ruộng bậc thang, họa tiết hoa đậu đũa – loài cây trồng quanh năm trên nương để dùng làm thực phẩm trong bữa ăn hàng ngày, họa tiết hoa sâm, hoa kiệu, ruộng bậc thang là những hình ảnh gắn liền với cuộc sống của người Dao...

Chị Triệu Thị Thảo, thôn Pắc Cáy, xã Đồn Đạc chia sẻ: “Cho dù quần áo của người Kinh đã có rất nhiều ở bản nhưng không thay thế được quần áo của dân tộc em. Chúng em sẽ cố gắng học để biết tự làm được bộ trang phục của mình, đặc biệt trong những ngày lễ, Tết được mặc trên mình bộ quần áo dân tộc em thấy rất tự hào”.

Người Dao Thanh Phán gọi trang phục truyền thống của mình là “lui hấu” gồm có: khăn đội đầu, khăn quàng cổ, áo, quần, yếm, thắt lưng. Áo của phụ nữ Dao Thanh Phán có tới 3 loại: một loại để mặc thường ngày, một loại chỉ mặc trong những ngày vui, ngày lễ, hội hoặc Tết và một loại chỉ được mặc trong ngày cưới - khi họ là cô dâu. Áo mặc vào dịp càng quan trọng thì hoa văn càng nhiều, mức độ khó khi làm cũng càng tăng. Chiếc áo về cơ bản là áo tứ thân, cổ áo kéo dài xuống quá ngực và được thêu rất nhiều loại hoa văn tùy theo sở thích của mỗi người, ở mép ngoài có thêm 2 đường viền đỏ tượng trưng cho quả đùm đũm - một loại cây bụi rất gần gũi với họ bao đời nay. Dưới cùng của phần cổ áo là 2 chùm tua rua càng thêm phần mềm mại cho chiếc áo. Phần cổ tay cũng được thêu cao khoảng 15 cm. Đối với áo dành cho cô dâu, tất cả 4 thân áo đều được thêu gần kín. Khăn đội đầu và khăn quàng cũng được thêu rất tỉ mỉ. Cũng với những họa tiết như ở trên áo nhưng khăn đội đầu được bố trí nhiều lớp, khi đội lên đầu sẽ bao thành khuôn vuông, các hoa văn họa tiết sẽ phô ra ngoài làm tăng thêm vẻ đẹp của chiếc khăn. Thắt lưng đơn giản hơn, chỉ là một dải màu đỏ nhưng cũng chính sự đơn giản ấy đã tạo nên điểm nhấn trên bộ trang phục của phụ nữ Thanh Phán.

Bài và ảnh Long Vũ