Xóm Lược, làng nghề vang bóng

Xóm Lược là tên gọi chung của các làng thuộc huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi có truyền thống làm nghề chế tác sừng: Phước Long (xã Tịnh Hà), Phước Thọ (xã Tịnh Sơn), An Thiết (xã Tịnh Bình), Vạn Hòa (xã Tịnh Thọ). Tuy nằm trên địa bàn 4 xã, nhưng các làng này lại kề nhau và những người dân trong làng ai ai cũng làm nghề chế tác lược từ sừng trâu, thế nên cái tên dân gian “Xóm Lược” ra đời và gắn bó với người dân từ bao đời nay.

Về thăm Xóm Lược trong một ngày nắng nhẹ, từ con đường lớn dẫn vào làng cho đến những ngõ nhỏ quanh co, đâu đâu chúng tôi cũng nghe tiếng lạch cạch, lào xào của những chiếc máy đục, máy mài… Hòa vào đó là tiếng nhộn nhịp với những đoàn lái buôn tìm về đặt hàng, mua sản phẩm mỹ nghệ được chế tác từ sừng. Cả xóm có bao nhiêu nóc nhà thì bấy nhiêu hộ làm nghề chế tác sừng.

Không ai nhớ rõ làng nghề có tự bao giờ, theo truyền thuyết được lưu truyền trong vùng, khi đưa dân đến đây khai phá, lập làng, 3 anh em ông Xá đã khuyến khích người dân chăm lo các nghề thủ công như chằm nón, chế tác sừng để phụ vào nghề cày ruộng, lo thêm cái ăn, cái mặc, ổn định cuộc sống. Từ đó, nghề làm lược ra đời và được các nghệ nhân trong làng lưu truyền qua các thế hệ. Để ghi nhớ công ơn tổ tiên, người dân trong vùng đã đặt tên cho bàu Ông Xá, cầu Bà Tá, chợ mới Bà Hợp theo tên của 3 anh em.

Chính xác thì chỉ có 3 làng Phước Long, Phước Thọ, An Thiết làm nghề, còn làng Vạn Hòa chuyên cung cấp nguyên liệu và mua sản phẩm để bán lại khắp nơi trong tỉnh và trên cả nước. Cả bốn làng phối hợp, hỗ trợ nhau để đẩy mạnh sản xuất và đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng. Không những cho ra những chiếc lược vừa bền vừa đẹp, các nghệ nhân lành nghề còn tạo nên sản phẩm độc đáo, giàu tính thẩm mỹ: con cờ các loại, tượng trang trí, đồ thờ, bút, thắt lưng, gọng kính, hộp đựng đồ trang sức phụ nữ…

Những cao niên trong làng kể rằng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945- 1954), xóm Lược là nơi sản xuất và cung cấp những quản bút bằng sừng đẹp nổi tiếng cho thầy trò Trường trung học kháng chiến Rừng Xanh, đóng ở khu rừng Xanh, nằm cách xóm Lược chừng vài cây số về phía Tây.

Theo các nghệ nhân, từ Nghệ An trở vào Nam không đâu có nghề chế tác sừng, vì thế sản phẩm làm ra được mang đi bán tận Nam Bộ, Tây Nguyên, Nam Lào, Campuchia. Một số người bán lược kiêm luôn nghề thu mua sừng nguyên liệu từ Châu Đốc, Long Xuyên, Bảy Núi về cung cấp cho người sản xuất.

Độc đáo sản phẩm từ sừng trâu

Chế tác sừng nằm trong số ít những nghề thủ công mà người thợ bắt buộc phải sử dụng khá nhiều công cụ và trải qua nhiều công đoạn để cho ra sản phẩm hoàn chỉnh. Chẳng hạn, muốn làm chiếc lược, người thợ cần đến ít nhất 9 loại công cụ, bao gồm: Cưa các loại (gồm 5 cỡ), bộng ép (để ép sừng thành từng khối), bào (10 cỡ lưỡi khác nhau), nhiếp (để phân cỡ răng lược), miết (để sửa lưỡi bào), thứa (điều chỉnh đường cưa), đục, cùm, dao khắc...

Nếu không tận mắt chứng kiến, thật khó hình dung làm thế nào để từ những chiếc sừng trâu, người thợ lại có thể chế tác ra hàng chục sản phẩm vừa bền, vừa đẹp, đa dạng mẫu mã. Phải đi qua hàng loạt công đoạn để biến sừng trâu thô thành chiếc lược xinh xắn, đầu tiên dùng cưa cắt sừng theo chiều dọc với những kích cỡ khác nhau. Tiếp đến là hơ nóng đều trên lửa cho sừng mềm ra để đưa vào bộng ép thành từng khối. Trên khối sừng đã ép, người ta dùng dao và nhiếp phân vạch kích cỡ tương ứng với từng sản phẩm. Phân cỡ xong, dùng cưa, thứa để “ra sừng”.

Các mảnh sừng này được bào cho thật đều và nhẵn trước khi đem phân vạch, sau đó dùng một chiếc cưa thật mảnh và sắc “cắt răng” cho thật đều để trở thành chiếc lược sơ chế. Lược sơ chế phải chỉnh lại răng, chạm khắc và đánh bóng để có được thành phẩm vừa ý người dùng. Mỗi chiếc lược có khoảng 100 răng đều tăm tắp, thể hiện sự kỳ công mà cũng thật khéo tay của người thợ khi thả hồn vào sản phẩm. Đó mới chỉ là sản phẩm “thường thường bậc trung” so với những sản phẩm độc đáo như vỏ bút máy, con cờ tướng, chân đèn, bát hương hay các con vật trang trí: voi, trâu, cua, tôm hùm...

Sản phẩm của làng nghề chế tác sừng đẹp, giá cả không cao nên rất được lòng người dùng trên cả nước, sản phẩm tinh xảo cũng không kém cạnh khi kiêu hãnh góp mặt các nội thất sang trọng hoặc trong sưu tập của những người thích chơi hàng mỹ nghệ.

Cũng như nhiều nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống khác, cái khó hiện nay của nghề chế tác sừng liên quan đến các khâu vốn, nguyên liệu, năng lực đa dạng hóa sản phẩm của người thợ và thị trường tiêu thụ. Thế nhưng các nghệ nhân vẫn một lòng gắn kết với nghề, gìn giữ và bảo tồn làng nghề truyền thống của ông cha để lại.

Nhiều năm trở lại đây, được sự quan tâm của chính quyền, nhiều người thợ đã quyết tâm giữ gìn, khôi phục lại nghề tổ. Họ vừa nghiên cứu thị trường, tìm lối ra cho những chiếc lược truyền thống, vừa mày mò cải tiến cách làm cũng như mẫu mã để có những chiếc lược đẹp hơn, giá cả phải chăng. Nhằm đưa sản phẩm làng nghề Xóm Lược đến gần hơn với người dùng trong và ngoài nước, trở thành sản phẩm thủ công mỹ nghệ vô cùng độc đáo của Việt Nam.

Bài và ảnh Mộc Tâm