Chiếc nón lá làng nghề Trường Văn không chỉ đơn thuần là vật dụng che nắng mưa của người nông dân tần tảo. Nó đã trở thành một thực thể sống, một “mạch nguồn” văn hóa bền bỉ được chưng cất qua nhiều thế kỷ và là điểm tựa sinh kế vững chãi cho hàng trăm hộ gia đình nơi đây. Hành trình của nghề nón tại vùng đất Trường Giang xưa bắt đầu từ những năm 1867. Trải qua hơn 150 năm với biết bao thăng trầm lịch sử và những lần thay đổi địa giới hành chính, nghề làm nón vẫn bám rễ sâu vào đời sống cộng đồng.

Bà Ngô Thị Toan, chủ cơ sở sản xuất nón lá Hùng Toan hoàn thiện thành phẩm. Ảnh Tăng Thúy

Dù không có nhiều thư tịch cổ ghi chép tỉ mỉ, nhưng giá trị của làng nghề lại được lưu giữ sống động trong ký ức của người dân. Đó là hình ảnh những người bà, người mẹ tỉ mẩn khâu từng đường kim mũi chỉ bên hiên nhà - một biểu tượng của sự kiên nhẫn và lòng yêu nghề được truyền thụ qua hình thức “cầm tay chỉ việc”. Từ quy mô nhỏ lẻ trong từng nếp Bà Ngô Thị Toan, chủ cơ sở sản xuất nón lá Hùng Toan hoàn thiện thành phẩm trong từng nếp nhà, nghề nón đã dần lan tỏa, khẳng định vị thế với những dấu mốc tự hào như được công nhận là Làng nghề truyền thống năm 2014, lọt Top 100 thương hiệu nổi tiếng năm 2015 và được bảo hộ nhãn hiệu tập thể vào năm 2016.

Bà Lê Thị Lý phơi lá nón - công đoạn quen thuộc mở đầu cho hành trình làm nên chiếc nón lá Trường Giang

Trên địa bàn xã Trường Văn hiện có gần 2.000 hộ tham gia làm nón, với trên 5.000 lao động, chủ yếu là phụ nữ nông thôn. Mỗi năm, làng nghề đưa ra thị trường hàng triệu sản phẩm nón lá, đóng góp nguồn thu đáng kể cho kinh tế địa phương. Theo ông Nguyễn Văn Đồng, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng thôn Đông Hòa, nghề nón vốn “không kén tuổi”, từ trẻ nhỏ tranh thủ giờ tan học đến người già mắt mờ chân chậm đều có thể tham gia vào từng công đoạn phù hợp. Riêng tại thôn Đông Hòa, hiện có khoảng 350 hộ làm nón, trong đó gần 300 hộ duy trì nghề thường xuyên, tạo nên một “lưới an sinh” quan trọng giúp người dân “ly nông nhưng không ly hương”, có thêm nguồn thu nhập ổn định bên cạnh sản xuất nông nghiệp.

Tuy nhiên, đứng trước làn sóng đô thị hóa, làng nghề cũng đang đối mặt với những “cơn gió ngược” đầy thách thức. Đó là áp lực chuyển dịch lao động khi giới trẻ có xu hướng rời quê tìm việc tại các khu công nghiệp, khiến đội ngũ kế cận dần thưa thớt. Bên cạnh đó, giá trị sản phẩm vẫn chưa tương xứng với công sức bỏ ra do phụ thuộc quá nhiều vào thị trường truyền thống và sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp.

Bà Lê Thị Lý chẻ vành, khâu nón qua từng mũi kim, sợi chỉ.

Dù một số khâu đã được cơ giới hóa để giải phóng sức lao động, nhưng linh hồn của chiếc nón vẫn nằm ở kỹ thuật khâu tay thủ công - một giá trị cốt lõi cần được bảo tồn nhưng cũng chính là rào cản về năng suất trong bối cảnh mới.

Để chiếc nón lá Trường Văn không chỉ là “di sản trong ký ức” mà thực sự vươn mình trở thành sản phẩm kinh tế thế mạnh, chính quyền địa phương cùng Hiệp hội sản xuất nón lá đang nỗ lực triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Từ việc hỗ trợ vốn, cải tiến máy móc cho đến việc định hướng mở rộng thị trường, tất cả đều hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm. Việc giữ nghề giờ đây không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật thủ công, mà là thích ứng để tồn tại, là biến những nếp nón lá giản đơn thành nhịp cầu nối liền di sản quá khứ với khát vọng phát triển tương lai. Giữa nhịp sống hôm nay, sự hiện diện của làng nghề Trường Văn chính là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một nét văn hóa thuần Việt, vừa giữ trọn bản sắc, vừa bền bỉ tự làm mới mình trong dòng chảy thời đại.