Kết tinh từ thiên nhiên và tâm hồn người thợ

“Làm giấy bản không đơn giản, nhưng đó là một phần của đời sống văn hóa. Mỗi tấm giấy là sự kết tinh của tri thức, tín ngưỡng và tình cảm cộng đồng người Nùng,” bà Kính chia sẻ.

Bà Nông Thị Kính, năm nay ngoài 60 tuổi, đã gắn bó hơn 36 năm với nghề làm giấy bản. Sau những giờ đồng áng, bà vẫn miệt mài bên bể nước, máng gỗ và những bó vỏ cây dó. Với bà, nghề này không chỉ là kế sinh nhai mà là “sợi chỉ nối liền giữa quá khứ và hiện tại”.

Nghề làm giấy bản đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn trong từng công đoạn. Nguyên liệu chính là vỏ cây dó, được lột bỏ lớp vỏ đen bên ngoài, giữ lại phần thân trắng, rồi đem ngâm mềm trong nước. Sau đó, người thợ trộn với vôi tôi, ninh dừ từ hai đến ba tiếng trước khi ngâm lại trong suối khoảng 12 tiếng để vỏ giấy trở nên dẻo, dai.

Khâu tiếp theo là đập nhuyễn phần nguyên liệu trong gần một giờ đồng hồ – công đoạn đòi hỏi sức khỏe và sự đều tay. Khi hỗn hợp đã đạt độ nhuyễn, người thợ khuấy tan trong máng nước, trộn với keo tự nhiên, rồi nhẹ nhàng seo từng tờ giấy trên khung gỗ. Từng tờ giấy được phơi khô dưới nắng, mang theo hương núi rừng và công sức của người làm nghề.

Bà Kính kể: “Từ nhỏ tôi đã thấy ông bà, cha mẹ làm nghề này. Giấy bản được người Nùng dùng trong lễ tết, viết chữ, làm vàng mã. Giấy làm mỏng hay dày tùy vào mục đích, nhưng tấm nào cũng phải bền, đẹp và trắng ngà tự nhiên.”

Không chỉ là vật phẩm thủ công, mỗi tờ giấy bản còn là một phần ký ức văn hóa. Trên nền giấy ấy, người Nùng viết nên những dòng chữ cổ, lưu giữ phong tục, lễ nghi và lời dạy của tổ tiên.

Giữ nghề và giữ lửa giữa nhịp sống hiện đại

Dù cuộc sống đổi thay, nghề làm giấy bản ở Dìa Trên vẫn được một số hộ dân duy trì. Bà Kính hiện là một trong số ít nghệ nhân vẫn làm nghề quanh năm, vừa để có thêm thu nhập, vừa để dạy lại cho lớp trẻ.

Tại Hội chợ Mùa thu Cao Bằng năm 2025, gian hàng nhỏ của bà Kính luôn thu hút đông du khách. Những tấm giấy bản mộc mạc, màu trắng ngà tự nhiên được bà giới thiệu đầy tự hào. “Người trẻ giờ ít mặn mà với nghề này, nhưng tôi vẫn tin còn người yêu văn hóa truyền thống thì giấy bản vẫn có chỗ đứng,” bà nói, đôi mắt ánh lên niềm tin.

Không chỉ dừng lại ở việc làm giấy thô, bà con Dìa Trên đã sáng tạo nhiều sản phẩm mới như sổ tay, quạt giấy, tranh vẽ, thư pháp, túi giấy, hoa giấy… – những món quà thủ công độc đáo mang đậm dấu ấn văn hóa Nùng. Du khách nước ngoài đặc biệt yêu thích sản phẩm từ giấy bản, bởi chúng mang vẻ đẹp mộc mạc, tự nhiên và thân thiện với môi trường.

Có dịp tận mắt chứng kiến quy trình làm giấy, được tự tay giã bột, seo giấy, phơi giấy, nhiều người cảm nhận như đang bước vào một thế giới khác – nơi thời gian dường như ngưng đọng, chỉ còn lại tiếng chày giã nhịp nhàng và mùi hương dịu nhẹ của vỏ dó.

Nghệ nhân Kính chia sẻ: “Nghề này không giàu, nhưng giúp tôi thấy mình có ích. Mỗi lần làm ra tờ giấy đẹp, tôi như thấy ông bà, cha mẹ vẫn đang dõi theo, ủng hộ.”

Sự bền bỉ của bà Kính và những người cùng nghề đã góp phần giữ hồn cho văn hóa dân tộc Nùng giữa nhịp sống hiện đại. Họ không chỉ làm nghề mà còn truyền nghề, truyền tình yêu bản sắc cho con cháu.

Những tấm giấy bản là kết quả của công sức, tâm huyết và niềm tự hào dân tộc – đang được hồi sinh trong đời sống mới. Từ gian bếp nhỏ nơi bản làng đến các gian hàng du lịch, giấy bản Dìa Trên hôm nay không chỉ là sản phẩm thủ công, mà là biểu tượng của sự kiên định và lòng yêu nghề.

Bằng đôi tay và trái tim của mình, nghệ nhân Nông Thị Kính cùng bà con Dìa Trên đang lặng lẽ viết tiếp câu chuyện đẹp về nghề truyền thống nơi mỗi tờ giấy không chỉ là sản phẩm, mà là linh hồn, là bản sắc, là niềm tự hào của người Nùng giữa non nước Cao Bằng.