Từ giữ nghề đến lan tỏa giá trị di sản sống

Tại làng tranh dân gian Đông Hồ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh vẫn miệt mài bên từng tờ tranh, chậm rãi tô màu, in nét như gìn giữ hồn cốt của nghề xưa. Nhưng không gian ấy giờ đây không còn tĩnh lặng như trước. Bên cạnh mực tàu, ván khắc và những xấp tranh mới in, còn có những vị khách phương xa đang chăm chú dõi theo từng động tác, lắng nghe bà kể về quy trình làm tranh, về chất liệu dân dã và cả những triết lý sống thấm đẫm trong mỗi bức tranh Đông Hồ. Không chỉ là người làm nghề, nghệ nhân còn trở thành “người kể chuyện”, đưa di sản đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh đã có hơn 50 năm gắn bó với nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh chia sẻ: “Phần lớn thời gian chúng tôi vẫn dành cho sản xuất, nhưng hiện nay, ngoài làm nghề, nghệ nhân còn phải biết kể chuyện, giải thích, tương tác và trực tiếp tạo ra trải nghiệm cho du khách…”. Lời tâm sự ấy cho thấy sự thay đổi rõ nét trong vai trò của người nghệ nhân – không chỉ gìn giữ nghề truyền thống mà còn chủ động tham gia vào quá trình lan tỏa giá trị di sản.

Sự chuyển mình này cũng được thể hiện rõ qua mô hình giáo dục trải nghiệm tại làng gốm Phù Lãng. Tại đây, Hợp tác xã Gốm Minh Tâm và Đức Thịnh thường xuyên đón các đoàn học sinh đến tham quan, học tập ngoại khóa. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, người tham gia được trực tiếp vận hành bàn xoay, tự tay tạo hình những sản phẩm gốm, qua đó hiểu sâu hơn về kỹ thuật chế tác và giá trị văn hóa của làng nghề truyền thống.

Chủ Hợp tác xã Gốm Minh Tâm cho biết, vào những thời điểm cao điểm, cơ sở phải huy động thêm nhiều nghệ nhân trong làng cùng tham gia hướng dẫn học sinh và du khách trải nghiệm. Từ một hoạt động sản xuất thuần túy, nghề gốm nay đã trở thành một không gian trải nghiệm sinh động, nơi nghệ nhân không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn trực tiếp trình diễn, truyền dạy và kết nối giá trị văn hóa với công chúng.

Sự chuyển dịch này cũng diễn ra rõ nét với di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Từ hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng trong làng, xã, quan họ ngày nay đã vươn ra không gian rộng lớn hơn, hiện diện trên sân khấu nghệ thuật, các hoạt động quảng bá du lịch, sự kiện giao lưu quốc tế và lan tỏa mạnh mẽ trên nền tảng số. Nhiều nghệ nhân, liền anh, liền chị không chỉ thực hành diễn xướng mà còn chủ động tham gia trưng bày, giới thiệu và kể chuyện về di sản.

Tiêu biểu như liền anh Dương Đức Thắng, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Hoài Trung (xã Liên Bão), người đã dành nhiều tâm huyết sưu tầm di vật, cổ vật liên quan đến quan họ. Anh thường xuyên được mời tham gia trình diễn, quảng bá tại các sự kiện văn hóa – du lịch quy mô lớn, góp phần đưa quan họ đến gần hơn với công chúng.

Theo anh Thắng, mỗi hiện vật đều mang trong mình một câu chuyện riêng. Khi câu chuyện được kể, công chúng không chỉ tò mò mà còn có nhu cầu tìm hiểu sâu hơn, từ đó nhận ra quan họ không chỉ là làn điệu, câu hát mà còn là phong tục, nếp sống. Ngay cả một làn điệu, nếu được lý giải về ý nghĩa, hoàn cảnh ra đời, cũng sẽ mang lại những cảm xúc sâu sắc hơn nhiều so với việc chỉ thưởng thức đơn thuần.

Khi nghệ nhân trở thành trung tâm của chuỗi giá trị

Đại diện một doanh nghiệp lữ hành chuyên khai thác tour làng nghề cho biết, nhu cầu của du khách ngày nay không chỉ dừng ở việc mua sản phẩm mà còn muốn được trực tiếp quan sát, trải nghiệm và lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Giá trị của một món đồ thủ công không chỉ nằm ở công năng, mà còn ở quy trình tạo tác, chất liệu và những lớp văn hóa bản địa được gửi gắm trong đó. Trong hành trình ấy, nghệ nhân chính là người kiến tạo trải nghiệm – vai trò mà không ai có thể thay thế.

Thực tiễn cho thấy, nhiều làng nghề đã chủ động phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, kết hợp trải nghiệm, lưu trú và ẩm thực. Không ít nghệ nhân mạnh dạn ứng dụng công nghệ số để quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu cá nhân, từng bước tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Một số khác còn hợp tác với các nhà thiết kế để sáng tạo sản phẩm mới, phù hợp với thị hiếu hiện đại nhưng vẫn giữ được giá trị truyền thống.

Nghệ nhân Đặng Ngọc Phùng, làng nghề mây tre đan Xuân Hội (xã Tân Chi) chia sẻ, bên cạnh sản xuất, ông thường xuyên tham gia các hội chợ, sự kiện văn hóa - du lịch để giới thiệu sản phẩm. Những lần trưng bày tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) đã mang lại hiệu quả rõ rệt khi sản phẩm được tiêu thụ nhanh, đặc biệt được du khách quốc tế ưa chuộng nhờ tính thân thiện với môi trường. Thực tế này giúp nghệ nhân hiểu rõ hơn về thị trường, từ đó điều chỉnh mẫu mã, nâng cao chất lượng và định hướng phát triển phù hợp.

Chính quá trình vừa sản xuất, vừa trực tiếp quảng bá và tiêu thụ sản phẩm đã giúp nghệ nhân từng bước làm chủ thị trường, nắm bắt nhu cầu, thị hiếu tiêu dùng, qua đó chủ động đổi mới, nâng cao giá trị sản phẩm.