Một điểm mới rất quan trọng là: Để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong thời kỳ mới và theo xu thế tất yếu của toàn cầu, Đại hội XIII của Đảng đã xác định chủ trương “Xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn thân thiện với môi trường” và “Đẩy mạnh chuyển đổi số nền kinh tế quốc gia và phát triển kinh tế số” (trích Báo cáo Chính trị tại Đại hội XIII). Thực hiện chủ trương của Đảng, làng nghề chúng ta cũng phải chuyển sang “làng nghề xanh” và “làng nghề số”, thích ứng kịp thời với sự chuyển biến của nền kinh tế đất nước. Vấn đề rất rộng, bài này xin nêu một số gợi ý ban đầu để các làng nghề tham khảo.

Nhận thức mới, yêu cầu mới

Trước hết, làng nghề chúng ta cần nhận thức sâu sắc thêm về những yêu cầu mới trong công cuộc phát triển đất nước mà Năm Mới đang đặt ra, đòi hỏi những hoạt động, cách làm mới.

Đó là khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc theo những mục tiêu mà Đại hội XIII của Đảng đã nêu lên. Để đạt được những mục tiêu này, quyết định là ở cơ sở, trong đó có các làng nghề, những tế bào của xã hội, nơi làm ra của cải đóng góp cho sự phồn vinh của đất nước. Vì vậy, khát vọng này cần được thấm nhuần đến từng người lao động trong mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh làng nghề, biến thành những hành động cụ thể mang lại lợi ích thiết thực cho mỗi người lao động cũng như cho mỗi cơ sở. Mỗi cơ sở cần lập chương trình, kế hoạch, mục tiêu cần đạt trong từng năm và đề ra những biện pháp mới đột phá, sáng tạo để thực hiện.

Đó là nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa làng nghề. Đây là vấn đề đã được nêu lên từ nhiều năm trước, song nay cần được nhắc lại với nhận thức mới, do yêu cầu của thời kỳ mới đặt ra, nhất là do tác động của đại dịch Covid-19 mà làng nghề cần nắm bắt và có biện pháp đáp ứng. Ngày nay, khách hàng trong nước cũng như nước ngoài đều có đòi hỏi cao hơn cả về chất lượng sản phẩm cũng như phương thức giao dịch. Ví dụ: sản phẩm xanh, thân thiện với môi trường; nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, giao dịch qua sàn thương mại điện tử,... Trong tình hình cạnh tranh ngày càng gay gắt ngày nay, làng nghề chúng ta không thể không quan tâm những yêu cầu mới dó.

Như vậy, có thể nói, vào Năm Mới, làng nghề chúng ta thể hiện khát vọng phát triển bằng nâng cao hơn nữa sức cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa, và muốn vậy, nhất thiết phải thực hiện “làng nghề xanh”, “làng nghề số”.

Sản xuất xanh, làng nghề xanh

Như chúng ta đã biết: Công cuộc phát triển bền vững của đất nước dựa trên ba trụ cột: Kinh tế, Xã hội và Môi trường. Trong đó, vấn đề bảo vệ môi trường cũng tức là phát triển kinh tế theo hướng “xanh hóa” đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, đặc biệt là từ khi Đại hội XII của Đảng (1/2016) quyết định chuyển đổi mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, chú trọng phát triển bền vững dựa vào khoa học công nghệ, hạn chế sử dụng tài nguyên không có khả năng tái tạo. Theo các nhà nghiên cứu, “Kinh tế nâu” được hiểu là nền kinh tế dựa vào các nguồn năng lượng hóa thạch, bỏ qua các vấn đề xã hội, suy thoái môi trường và suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Kinh tế nâu đã để lại nhiều hệ lụy đối với môi trường và xã hội, gây ra tình trạng cạn kiệt tài nguyên, mất cân bằng sinh thái, tăng chênh lệch giàu nghèo và làm trầm trọng hơn nguy cơ về lũ lụt, ô nhiễm môi trường sống của con người. Ngược lại, “Kinh tế xanh” hướng tới phát triển sản xuất bền vững như sản xuất xanh, tiêu dùng xanh, lối sống xanh, sản phẩm xanh và kinh tế tuần hoàn, nhằm giảm các tác động tiêu cực của hoạt động kinh tế tới môi trường và xã hội. Phạm trù kinh tế xanh đặt ra rất rộng, không chỉ như một mục tiêu trong phát triển kinh tế, mà còn quan tâm rất lớn tới hạnh phúc, sức khỏe của con người, công bằng xã hội và các vấn đề môi trường, sinh thái (theo báo Công thương điện tử ngày 5/12/2021).

Thực hiện sản xuất xanh cũng là chấp hành Hiệp ước của Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc năm 2021(gọi tắt là COP26) họp tháng 11/2021 tại Vương quốc Anh. Tại COP26, lần đầu tiên, thế giới đưa ra lộ trình cắt giảm phát thải khí nhà kính, chuyển đổi sang năng lượng sạch và chấm dứt sử dụng than, tập trung phát triển năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, đồng thời có tổng lượng phát thải khí nhà kính hàng năm lớn (hiện đứng thứ 21 trên thế giới và đứng thứ 2 trong ASEAN). Tại Hội nghị, Việt Nam cam kết không xây dựng mới điện than, cam kết về bảo vệ rừng và sử dụng đất hợp lý, đặc biệt là cam kết đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Nhà nước ta coi ứng phó với biến đổi khí hậu, phục hồi tự nhiên trở thành ưu tiên cao nhất trong mọi quyết sách phát triển, là tiêu chuẩn đạo đức cao nhất của mọi cấp, mọi ngành, mọi doanh nghiệp và người dân.

Trong phạm trù Kinh tế xanh, còn có “Kinh tế tuần hoàn”. Nói một cách đơn giản, kinh tế tuần hoàn là biến rác thải đầu ra của ngành này thành nguồn nguyên liệu đầu vào của ngành khác, hình thành một chu trình sản xuất khép kín, cũng là tuần hoàn trong nội tại bản thân của một cơ sở sản xuất. Kinh tế tuần hoàn góp phần gia tăng giá trị cho cơ sở, giảm khai thác tài nguyên, giảm chi phí xử lý chất thải, cũng tức là thực hiện Kinh tế xanh, giảm mọi tác động tiêu cực đến môi trường, hệ sinh thái và sức khỏe của con người.

Ở nước ta, định hướng và mục tiêu xanh hóa nền kinh tế đã được Đảng và Chính phủ đặc biệt quan tâm. Ngày 25/9/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1393/QĐ-TTg phê duyệt “Chiến lược Quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2011-2020 và tầm nhìn đến năm 2050”. Ngày 11/02/2020, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 55-NQ/TW về “Định hướng chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, trong đó “ưu tiên khai thác, sử dụng triệt để và hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo, năng lượng mới, năng lượng sạch”; như năng lượng mặt trời, địa nhiệt, sóng biển, thuỷ triều, hải lưu…

Đối với làng nghề chúng ta, vấn đề bảo vệ môi trường, khắc phục ô nhiễm đã được nêu lên từ nhiều năm nay song kết quả thực hiện chưa được bao nhiêu; Tình trạng ô nhiễm nặng nề trong một số làng nghề vẫn là nỗi nhức nhối của chúng ta. Làng nghề chúng ta thực hiện sản xuất xanh, làng nghề xanh không chỉ vì yêu cầu tất yếu nhằm bảo vệ sức khỏe của cư dân làng nghề, nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm, mà còn là sự đóng góp cần thiết để bảo vệ môi trường của từng cơ sở, mỗi địa phương và cả nước. Vì vậy, các cơ sở sản xuất, kinh doanh trong làng nghề cần rà soát lại các khâu trong sản xuất đang gây ô nhiểm, nhất là trong sử dụng năng lượng và thay thế dần bằng các dạng năng lượng tái tạo như năng lượng mặt trời, khí sinh học, dùng gas thay than, thực hiện đầy đủ hơn nữa các biện pháp bảo vệ môi trường đã đề ra.

Làng nghề số - Xu thế tất yếu

Chuyển hoạt động của nền kinh tế sang kinh tế số đang là xu thế được nhiều nước trên thế giới thực hiện; Nước ta cũng phải chuyển sang hoạt động kinh tế số để bảo đảm phát triển bền vững và hội nhập quốc tế, nhất là trong bối cảnh vừa chống đại dịch Covid-19, vừa chủ động thích ứng an toàn, linh hoạt, hiệu quả để phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội. Theo các nhà nghiên cứu, chuyển đổi số là cuộc chuyển đổi toàn diện, cho phép đưa toàn bộ hoạt động của đất nước từ không gian thực lên không gian số. Chuyển đổi số tác động sâu rộng, bao trùm lên tất cả các ngành, các lĩnh vực kinh tế - xã hội, thúc đẩy chuyển đổi mô hình hoạt động, kinh doanh theo hướng đổi mới sáng tạo, từ đó góp phần tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia trong hội nhập quốc tế.
Thời gian qua, kinh tế số và xã hội số nước ta đã tăng trưởng khá nhanh; Đó là do hạ tầng viễn thông phủ sóng rộng, mật độ người dùng cao; Do người Việt Nam nhất là giới trẻ thích ứng nhanh với sự thay đổi, ham mê khoa học, thích sử dụng công nghệ mới trong Công nghệ 4.0. Ngày 03/6/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến 2030. Mục tiêu được đề ra là: Năm 2025, kinh tế số chiếm tỷ trọng 20% GDP và đến năm 2030 sẽ chiếm 30% GDP. Cuộc chuyển đổi này diễn ra theo ba trụ cột: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, có tác động đến mọi cơ quan, đơn vị và địa phương; Do đó, phải lấy người dân, doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể và mục tiêu, là động lực của chuyển đổi số.
Với các làng nghề chúng ta, chuyển đổi số trong các cơ sở sản xuất, kinh doanh (doanh nghiêp, hợp tác xã, hộ kinh doanh – gọi chung là cơ sở) có nghĩa là thay đổi từ mô hình kinh doanh truyền thống sang mô hình số, tức là số hóa mọi hoạt động thông qua việc áp dụng các công nghệ tiến bộ hàng đầu hiện nay như: Điện toán đám mây, dữ liệu lớn, internet kết nối vạn vật…qua đó, thay đổi phương thức điều hành, quy trình làm việc và văn hóa kinh doanh, góp phần quan trong nâng cao sức cạnh tranh của cơ sở làng nghề.

Theo các nhà nghiên cứu, những lợi ích mà chuyển đổi số mang lại cho các cơ sở làng nghề có thể tóm tắt như sau. (i) Nâng cao tính minh bạch trong hoạt động: Việc đưa các thông tin lưu trữ ở dạng vật lý như văn bản giấy, đĩa CD, ổ cứng,... lên các hệ thống lưu trữ trên mạng Internet giúp cho các thông tin, dữ liệu của cơ sở được lưu giữ an toàn, không bị làm sai lệch hoặc bị hủy hoại, thất thoát; Việc tìm kiếm dữ liệu để phục vụ cho công việc hàng ngày được nhanh chóng và chính xác, giúp tăng tính minh bạch và tối ưu hiệu suất làm việc của tất cả các thành viên trong cơ sở; (ii) Giúp nắm bắt chính xác tín hiệu của thị trường: Đó là lưu trữ thông tin của khách hàng như lịch sử giao dịch, nhu cầu của các thị trường trong nước và nước ngoài, kể cả phân khúc thị trường; Các sản phẩm mà khách hàng yêu thích, mua thường xuyên; Người bán hàng có thể tư vấn các mặt hàng hoặc dịch vụ phù hợp cho người mua; Thực hiện các chương trình khuyến mãi thông qua phương thức trực tuyến; (iii) Giúp cho chủ cơ sở thuận lợi trong quản tri: Khi các thông tin, dữ liệu đều được đưa lên tài khoản điện toán đám mây, chủ cơ sở dễ dàng cập nhật thông tin để nhanh chóng đưa ra quyết định chính xác; Đồng thời, nhân viên cũng có thể dễ dàng truy cập thông tin để làm việc hiệu quả mọi lúc mọi nơi, nhất là trong trường hợp đại dịch Covid-19 phải giãn cách xã hội, làm việc trực tuyến, thì cơ sở vẫn có thể hoạt động bình thường; (iv) Giảm chi phí sản xuất, kinh doanh của cơ sở: Việc ứng dụng công nghệ số có thể giảm chi phí, bớt thời gian trong thiết kế sản phẩm, trong liên kết theo chuỗi giá trị, trong thương mại điện tử và quảng bá du lịch; Giảm lượng giấy tờ in ấn tài liệu, vì các thông tin lưu trữ đã được đưa lên hệ thống máy tính; Giảm thời gian và chi phí đi lại vì có thể họp trực tuyến; Một số công việc văn phòng như gửi công văn, giấy tờ sẽ không cần người thực hiện hoặc tốn chi phí vì đã có các phần mềm quản lý hỗ trợ; ...

Năm Mới, nói đến “làng nghề xanh”, “làng nghề số” là tiếp cận xu thế tất yếu của toàn cầu về nền “kinh tế xanh”, “kinh tế số” trong phát triển kinh tế mà làng nghề chúng ta cần nắm bắt kịp thời và thực hiện từng bước vững chắc, tùy theo khả năng của mỗi cơ sở. Đương nhiên, con đường còn dài, có nhiều khó khăn, rất cần sự trợ giúp của bộ máy Nhà nước cũng như sự vào cuộc thiết thực của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp liên quan trước hết là Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, trong các hoạt động về xây dựng nền tảng kỹ thuật, đào tạo nhân lực và kỹ năng vận hành, để làng nghề ứng dụng có hiệu quả, tiếp tục phát triển bền vững, đóng góp nhiều hơn nữa vào sự nghiệp phát triển đất nước.

CGCC Vũ Quốc Tuấn
Chủ tịch Hội đồng Tư vấn – Hiệp hội Làng nghề Việt Nam