Di chỉ khảo cổ học Mai Pha là một trong những địa điểm khảo cổ có giá trị đặc biệt của Lạng Sơn. Nơi đây đã phát hiện nhiều dấu tích cư trú của cư dân thời tiền sử, góp phần làm sáng tỏ quá trình phát triển văn hóa của người Việt cổ trên vùng đất Đông Bắc. Văn hóa Mai Pha được gọi theo tên của di chỉ hang Mai Pha, nằm trong một núi đá nhỏ ở phường Đông Kinh, tỉnh Lạng Sơn. Di chỉ Mai Pha được Viện Khảo cổ và Bảo tàng Lạng Sơn chính thức khai quật vào tháng 6/1996 đã thu được hàng vạn di vật gồm đồ đá, gốm, xương, nhuyễn thể.

Hiện vật văn hóa Mai Pha rất phong phú, đa dạng bao gồm nhiều loại hình, kiểu dáng, chất liệu khác nhau thuộc nhóm công cụ lao động sản xuất có: rìu bôn tứ giác, rìu có vai, cưa, bàn đập, bàn mài, chày nghiền, bàn nghiền bằng đá; rìu, bôn có vai bằng vỏ trai; chì lưới, dọi xe chỉ, bi bằng gốm; dùi xương, đục vũm bằng xương.... Đồ trang sức có: vòng đeo tay, khuyên tai, hạt chuỗi bằng đá, vỏ nhuyễn thể. Bên cạnh đó là các mảnh di cốt người, di cốt động vật, tàn tích những bữa ăn của người tiền sử. Những di vật đá của văn hóa Mai Pha được chế tác rất quy chuẩn, thể hiện kỹ thuật, trình độ chế tác đá đã phát triển ở mức cao, kỹ thuật ghè đẽo, mài nhẵn, đánh bóng rất đẹp. Đặc biệt đồ gốm trong văn hóa Mai Pha nhiều về số lượng, phong phú về loại hình, hoa văn, kiểu dáng.... Các nhà khoa học đã xác định được văn hóa Mai Pha ở giai đoạn Hậu kỳ đá mới - sơ kỳ đồng thau, có niên đại vào khoảng 4.000 đến 3.000 năm cách ngày nay. Đây là thời kỳ phát triển cực thịnh của kỹ nghệ chế tác đồ đá và đồ gốm. Văn hóa Mai Pha được tiếp nối từ văn hóa Bắc Sơn và có mối liên hệ chặt chẽ với các văn hóa đồng đại như văn hóa Phùng Nguyên và văn hóa Hạ Long, một trong những nguồn hợp tạo dựng văn hóa Việt cổ sau này. Với những giá trị tiêu biểu đó Di chỉ Mai Pha đã được xếp hạng di tích cấp Quốc gia ngày 12/02/1999 của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch.

Ngày nay, Di chỉ khảo cổ Mai Pha được lựa chọn là một trong những điểm thuộc vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, trở thành nguồn tài nguyên quý giá cho phát triển du lịch văn hóa, lịch sử và giáo dục trải nghiệm. Nếu di chỉ khảo cổ kể câu chuyện về quá khứ xa xưa, thì bánh ngải lại lưu giữ ký ức văn hóa trong đời sống hiện tại của người dân Mai Pha. Trải qua nhiều thế hệ, nghề làm bánh ngải vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống của đồng bào Tày, Nùng nơi đây.

Bánh ngải không phải là món ăn cầu kỳ, nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống của người Tày, Nùng. Đây là loại bánh thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết, đặc biệt là tiết Thanh minh, khi con cháu tưởng nhớ tổ tiên. Món ăn dân dã đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, nối tiếp truyền thống cho đến tận ngày nay và vẫn luôn là niềm tự hào của người Tày, Nùng Xứ Lạng. Nguyên liệu chính là lá ngải cứu, một loại cây quen thuộc trong đời sống người dân miền núi. Lá ngải sau khi luộc sẽ được trộn với xôi nếp rồi giã nhuyễn, tạo nên chiếc bánh màu xanh tự nhiên cùng vị đắng nhẹ rất đặc trưng nhưng khi ăn lại bùi, thơm và thanh mát. Nhân bánh thường là vừng đen, lạc rang giã nhỏ, trộn với đường, tạo nên vị ngọt dịu, cân bằng hoàn hảo với vị ngải. Không chỉ là món ăn, bánh ngải còn được xem như một biểu tượng của sự gắn kết gia đình, cộng đồng.

Hiện nay, tại các khối phố quanh khu vực di chỉ Mai Pha, phường Đông Kinh có khoảng 50 hộ thường xuyên làm bánh ngải cung cấp cho thị trường. Giá bán từ 30.000 đồng đến 50.000 đồng/10 chiếc, tùy theo loại bánh to hay nhỏ. Trung bình mỗi hộ làm bánh có thu nhập mỗi tháng trên 10 triệu đồng, tạo thu nhập ổn định cho người dân. Ở làng này, nghề làm bánh ngải chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Từ khâu hái lá, sơ chế, giã bánh cho đến nặn bánh, tất cả đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm truyền đời. Tiếng chày giã bánh không chỉ là âm thanh lao động, mà còn là nhịp sống của làng nghề: đều đặn, bền bỉ qua năm tháng. Ngày nay, làng nghề làm bánh ngải truyền thống Mai Pha đã hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã sản xuất bánh ngải theo hướng vừa giữ nguyên phương pháp truyền thống, vừa đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, từng bước đưa sản phẩm vươn xa hơn.

Tự hào là nơi lưu giữ dấu tích của cư dân tiền sử cách đây hàng nghìn năm và cũng là quê hương của món bánh ngải nổi tiếng mang đậm hương vị văn hóa Tày, Nùng, Mai Pha đang mở ra một hành trình mới, hành trình kết nối di sản khảo cổ với trải nghiệm làng nghề, tạo nên sản phẩm du lịch độc đáo của Xứ Lạng. Không vội vã, không ồn ào, hành trình khám phá làng làm nghề bánh ngải truyền thống Mai Pha, phường Đông Kinh là bức tranh toàn cảnh với những dấu ấn văn hóa, lịch sử tiêu biểu, những danh lam thắng cảnh nổi tiếng của tỉnh Lạng Sơn như: Đền Kỳ Cùng, Chùa Thành, Thành cổ Lạng Sơn, Đền Cửa Nam, Đền Mẫu Thoải và Di chỉ khảo cổ Mai Pha. Mỗi điểm dừng chân không chỉ là một lát cắt của lịch sử, mà còn là nơi kết nối cảm xúc, để hành trình không đơn thuần là di chuyển, mà trở thành một chuyến “trở về” với chiều sâu văn hóa. Trong hành trình đó, khối Mai Pha, phường Đông Kinh là nơi lưu giữ nghề làm bánh ngải truyền thống, một thức quà dân dã nhưng chứa đựng tinh hoa của người Tày, Nùng Xứ Lạng. Đến với Mai Pha, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về giá trị của lao động, văn hóa và cuộc sống của người dân địa phương.

Với lợi thế sở hữu đồng thời di sản khảo cổ và làng nghề truyền thống, Mai Pha đang từng bước là điểm đến hấp dẫn trong hành trình trải nghiệm văn hoá Xứ Lạng, qua đó góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa, phù hợp với chiến lược xây dựng các làng, khu phố kiểu mẫu trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn.

Mai Pha hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích của lịch sử, mà còn là minh chứng sinh động cho sức sống của làng nghề Việt Nam trong thời kỳ mới. Từ những chiếc bánh ngải bình dị, một câu chuyện lớn về bảo tồn di sản, phát triển kinh tế và xây dựng thương hiệu văn hóa địa phương đang được viết tiếp bằng chính đôi bàn tay của những người dân nơi đây.