Theo các nghệ nhân của làng, gốm Gia Thủy có tiền thân là gốm Long Thịnh. Năm 1959, một số thợ gốm ở Thanh Hóa đã di cư về đây và mở một số lò gốm làm các vật dụng phục vụ đời sống sinh hoạt như nồi, niêu, chum, vại. Từ đó, làng gốm Gia Thủy ra đời.

Kế thừa những tinh hoa của nghệ thuật tạo hình, nét đặc trưng nền văn hóa của một vùng đất, nghệ nhân làng gốm Gia Thủy đã biết tạo ra những sản phẩm gốm không chỉ phục vụ cho cuộc sống đời thường mà còn tôn vinh giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc mình. Những chiếc bình được tạo ra là sự hòa quyện giữa đất và lửa, nhưng toát lên trên đó là bàn tay tài hoa và tâm hồn nghệ sĩ của người làng gốm Gia Thủy.

Sở dĩ Gia Thủy được chọn để phát triển nghề gốm bởi nơi đây có chất đất sét đặc trưng, phù hợp với nghề gốm. Nét đặc trưng của gốm Gia Thủy được làm từ nguyên liệu đất sét có màu nâu vàng, đây là nguyên liệu có sẵn tại địa phương và chỉ tại làng nghề mới có. Loại đất này có độ kết dính cao, mịn và chịu nhiệt tốt. Đất khi lấy về sẽ được phơi khô, đập nhỏ rồi cho vào bể ngâm. Sau đó, dùng máy quấy đều rồi múc lọc qua sàng. Gạn bớt nước phía trên, lấy phần đất đông đặc rồi mang ra phơi khô, đến khi đát đủ tầm dẻo là mang ra làm được. Việc phơi đất cũng đòi hỏi phải thật cẩn thận, bởi nếu để đất khô quá hoặc ướt quá thì sẽ rất khó tạo hình.Việc tiếp củi vào lò nung cũng rất quan trọng. Để ra được sản phẩm đẹp, chất lượng thì công đoạn nung sản phẩm đóng vai trò quyết định. Nếu trong quá trình nung, thợ không điều chỉnh lửa, điều chỉnh nhiệt độ phù hợp thì sản phẩm sẽ cong, vênh hoặc rạn…

Sau khi công đoạn tạo hình hoàn tất, sản phẩm sẽ được mang đi để khô tự nhiên. Lúc này, những sản phẩm gốm thô sẽ chuyển sang màu trắng bạc. Khi ấy, những người thợ lành nghề của làng gốm Gia Thủy sẽ mang gốm đi nung trong những chiếc lò chưa bao giờ tắt ánh lửa.

Không chỉ có thể, việc tiếp củi vào lò nung nghe có vẻ đơn giản nhưng hóa ra cũng thật lắm công phu. Đây là một bước quan trọng quyết định được sự thành hình của một sản phẩm gốm. Nếu muốn có được một sản phẩm đẹp và chất lượng thì công đoạn nung gốm chính là công đoạn quan trọng nhất.

Được biết, gốm Gia Thủy được nung hoàn toàn bằng củi. Trong suốt quá trình nung, người thợ phải liên tục túc trực canh chừng từ khi đưa sản phẩm vào lò cho đến khi lấy ra. Lúc này, họ sẽ điều chỉnh lựa và nhiệt độ phù hợp, tránh để gốm bị cong, vênh hoặc rạn thì sẽ kém thẩm mỹ hơn. Nếu có dịp đến làng gốm Gia Thủy vào những lúc người dân bắt đầu nung gốm, bạn sẽ thấy hình ảnh thú vị khi hàng chục lò gốm luôn đỏ lửa và trước cửa lò đều có người đứng canh và cho thêm củi vào. Giữa cái nóng hầm hập của hàng chục lò nung ấy, bạn càng yêu hơn cả sự tỉ mẩn, tâm huyết của người dân làng gốm Gia Thủy dành cho những đứa con tinh thần của họ.

Năm 2007, làng gốm Gia Thủy được công nhận là làng nghề truyền thống. Trải qua nhiều thăng trầm, gốm Gia Thủy vẫn đứng vững và càng ngày càng phát triển mạnh.

Ngoài ra, không phải toàn bộ gốm của làng Gia Thủy sẽ đều được mang đi nung cả. Phần lớn sản phẩm được để mộc đem nung, trong khi một số khác sẽ được mang đi trang trí thêm hoa văn, cốt để phù hợp với thị hiếu của mọi người. Những sản phẩm thường được mang đi trang trí sẽ là nậm rượu, lọ hoa… với trọn vẹn sự mộc mạc, thô ráp nhưng ẩn chứa bên trong là sự tinh tế chẳng gì có
thể so bì được.

Dù đã trải qua quãng thời gian 50 năm, làng gốm Gia Thủy vẫn mãi luôn tỏa sáng và là niềm tự hào của những người con đất Gia Thủy bởi những sản phẩm gốm nơi đây đã và đang vươn mình ra những vùng đất mới để cho mọi người biết rằng gốm Gia Thủy là một món đồ mang hơi thở nghệ thuật được tạo ra từ đôi bàn tay của các nghệ nhân làng Gia Thủy cùng với đó là thứ đất sét đặc trưng chỉ có ở nơi đây.

Trải qua bao thăng trầm, làng gốm Gia Thủy vẫn luôn tồn tại nơi vùng đất Ninh Bình. Những người thợ lành nghề, tận tụy vẫn ngày đêm tỉ mẩn làm gốm, cốt để đưa những sản phẩm phản ánh rõ nét giá trị văn hóa đến gần hơn với mọi người.

Bài, ảnh: Doãn Ngọc