Thị trường nội địa: Nhu cầu đang tăng, nhưng cần nâng cao nhận thức giá trị

Tại các làng nghề sơn mài trọng điểm như Hạ Thái (Hà Nội), Tương Bình Hiệp (Bình Dương) hay Cát Đằng (Nam Định), doanh số bán hàng trong nước tăng trung bình từ 10 đến 12% mỗi năm. Các dòng sản phẩm tiêu thụ tốt nhất hiện nay gồm đồ trang trí nội thất cao cấp, quà tặng doanh nghiệp, quà lưu niệm du lịch và các sản phẩm phong cách sống ứng dụng sơn mài trong phụ kiện, đồ decor.

Tuy vậy, nhận thức của người tiêu dùng về giá trị thực của sơn mài truyền thống vẫn chưa tương xứng. Nghệ nhân Ưu tú Vũ Huy Mến (làng Hạ Thái) chia sẻ: “Một sản phẩm sơn mài thủ công phải trải qua hàng chục công đoạn và mất hàng tháng trời để hoàn thiện, nhưng không phải ai cũng hiểu điều đó để sẵn sàng trả giá xứng đáng.”

Khoảnh khắc sáng tạo của 'phù thủy sơn mài' Nguyễn Tấn Phát

Thị trường quốc tế: Xuất khẩu ổn định nhưng chưa đạt quy mô tương xứng

Hiện sản phẩm sơn mài Việt Nam đã có mặt tại hơn 50 quốc gia. Giá trị xuất khẩu đạt khoảng 80 đến 100 triệu USD mỗi năm, với tốc độ tăng trưởng ổn định ở mức 8 đến 10%/năm. Các thị trường chủ lực gồm Pháp, Đức, Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Tại thị trường châu Âu, sơn mài Việt Nam được ưa chuộng trong các dòng sản phẩm nội thất mang phong cách tối giản hiện đại kết hợp chất liệu thủ công Á Đông. Tại Mỹ, nhóm hàng có nhu cầu cao là quà tặng và đồ trang trí mang tính cá nhân hóa. Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc lại ưu tiên các sản phẩm phục vụ lễ nghi, trưng bày hoặc ứng dụng trong không gian tâm linh. Riêng khu vực ASEAN, đặc biệt là Thái Lan, nhu cầu thiên về các sản phẩm ứng dụng nhanh, thiết kế trẻ trung, phục vụ du lịch và khách sạn.

Với Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan: Việt Nam mạnh về kỹ thuật, yếu về thương hiệu

Về trình độ chế tác, Việt Nam hoàn toàn không thua kém các quốc gia có nghề sơn mài nổi tiếng như Nhật Bản (Urushi) hay Hàn Quốc (Ottchil). Tuy nhiên, những nước này đã thành công trong việc định vị sản phẩm như một biểu tượng văn hóa quốc gia. Nhật Bản coi Urushi là “tinh thần kiên nhẫn và tỉ mỉ”, được quảng bá rộng rãi qua các bảo tàng, gallery nghệ thuật và các chương trình giáo dục văn hóa. Hàn Quốc đưa Ottchil vào lĩnh vực thiết kế hiện đại, kết hợp với thời trang và nội thất cao cấp. Thái Lan lại chọn hướng thương mại hóa mạnh, đưa các sản phẩm thủ công vào hệ thống bán lẻ gắn với du lịch.

TS. Takahashi Hiroshi, chuyên gia nghiên cứu thủ công Đông Á nhận định: “Giá trị cao nhất của sơn mài Nhật Bản hay Hàn Quốc không nằm ở sản phẩm, mà nằm ở cách họ kể câu chuyện về triết lý sống gắn liền với nghề. Việt Nam hoàn toàn đủ nền tảng để làm điều tương tự.”

Dự báo xu hướng 5 năm tới: Cá nhân hóa – thiết kế – bền vững sẽ lên ngôi

Các chuyên gia dự đoán rằng, nếu có chiến lược đồng bộ, giá trị xuất khẩu sơn mài Việt Nam có thể tăng lên từ 200 đến 250 triệu USD mỗi năm vào năm 2030. Động lực chủ yếu sẽ đến từ việc chuẩn hóa tiêu chuẩn môi trường, liên kết với các nhà thiết kế và thương hiệu nội thất – thời trang, đồng thời phát triển chỉ dẫn địa lý cho các cụm nghề như Sơn mài Hạ Thái, Sơn mài Tương Bình Hiệp, Sơn mài Huế.

Đại diện Sở Công Thương Hà Nội cho biết, thành phố đang triển khai nhiều chương trình hỗ trợ phát triển làng nghề sơn mài như Hạ Thái, Duyên Thái thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, hỗ trợ tem truy xuất nguồn gốc, kết nối với hệ thống bán lẻ và đào tạo kỹ năng kinh doanh trên nền tảng số.

“Sơn mài không chỉ là sản phẩm truyền thống mà hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng mũi nhọn nếu được gắn với thiết kế hiện đại và tiêu chuẩn sản xuất xanh. Hà Nội sẵn sàng đóng vai trò đầu tàu trong việc xây dựng chuỗi giá trị sản xuất – tiêu thụ – quảng bá cho ngành sơn mài Việt Nam”, đại diện Sở khẳng định.

Khách quốc tế tham quan Cơ sở sơn mài Bảo Lâm (Hạ Thái)

Phát biểu định hướng của Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam

Ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, nhấn mạnh:

“Để ngành sơn mài phát triển tương xứng với tiềm năng, cần sự chung tay của cả ba trụ cột: Nhà nước kiến tạo chính sách – Hiệp hội làm cầu nối – Nghệ nhân và doanh nghiệp chủ động đổi mới sáng tạo. Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục đóng vai trò hạt nhân trong việc kiến nghị cơ chế hỗ trợ, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nghề truyền thống và xúc tiến quảng bá sơn mài Việt Nam ra thế giới một cách bài bản, chuyên nghiệp hơn.”

Sơn mài Việt Nam không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà là một di sản sống có khả năng trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia trên trường quốc tế – nếu chúng ta biết kể câu chuyện của mình đúng cách.