Nghề từ những con kênh, dòng rạch

Giữa thời hiện đại, khi máy móc dần thay thế bàn tay con người, những chiếc lọp tre mộc mạc vẫn mang trong mình hơi thở của đồng ruộng, của con nước và của ký ức.

Không dễ để tìm đến làng nghề Thới Long. Từ đường chính, phải men theo những con đường nhỏ quanh co dọc kênh rạch, mới thấy thấp thoáng vài mái nhà còn bận rộn với nghề cũ. Giờ đây, “làng nghề” chỉ còn lác đác hơn chục hộ còn giữ nghề, chủ yếu là những người cao tuổi.

Lọp – dụng cụ đánh bắt cá truyền thống của cư dân miền Tây được làm hoàn toàn thủ công từ tre. Người dân đặt lọp dưới mương, ruộng, lợi dụng dòng nước để cá chui vào và không thể thoát ra. Khi ngư cụ hiện đại xuất hiện, nghề đan lọp dần mai một vì tốn công, giá bán lại thấp. Nhưng ở Thới Long, những người thợ già vẫn âm thầm giữ nghề như giữ hơi thở quê hương.

Trong căn nhà nhỏ ven rạch, cụ Lê Văn Bổn (88 tuổi), người có hơn 60 năm gắn bó với nghề, vẫn miệt mài bên dao, tre và những bó lạt. Cụ cười hiền, bảo rằng mỗi chiếc lọp là kết tinh của trí khôn dân gian, của bàn tay khéo léo và kiên nhẫn. “Đan thì dễ học, nhưng muốn thành nghề phải tích lũy kinh nghiệm lâu lắm. Tre non quá thì gãy, già quá thì giòn, chọn được cây vừa độ, chẻ, ngâm, phơi nắng công phu lắm”, cụ Bổn chia sẻ.

Ở Thới Long, tre được mua từ các vùng lân cận, ngâm nước sông vài tuần cho sạch nhựa rồi phơi nắng. Mùa khô là lúc người dân bận rộn nhất. Cụ Tạ Văn Bường (77 tuổi) ngồi bên sân chất đầy lọp thành phẩm, thong thả đan và kể chuyện xưa. “Ngày trước, cứ đến mùa nước nổi là cả làng như mở hội. Nhà nào cũng đỏ lửa suốt đêm, người lớn đan, con nít chẻ lạt, thương lái tấp nập đến lấy hàng,” cụ nhớ lại.

Giữ nghề giữa dòng chảy hiện đại

Giữ nghề đan lọp Thới Long hôm nay không chỉ là giữ một kế sinh nhai, mà còn là giữ lại linh hồn của miền sông nước – nơi con người luôn biết trân trọng quá khứ để hướng tới tương lai.

Theo các bậc cao niên, làng nghề Thới Long hình thành hơn nửa thế kỷ trước. Khi ấy, người dân quanh vùng chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa và đánh bắt thủy sản. Từ nhu cầu sinh hoạt, họ tự tay làm ra những chiếc lọp tre để bắt cá. Dần dần, nghề phụ này trở thành nguồn sinh kế chính, lan tỏa khắp vùng Cần Thơ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Cụ Lê Thị Bảy (75 tuổi) kể lại, nhờ nghề đan lọp mà bà nuôi được 5 người con ăn học thành đạt. “Hồi đó làm không xuể, khách đặt liên tục. Bây giờ thì ít người mua, con cháu lại không mặn mà theo nghề. Nhưng tôi vẫn cố làm, vì đây là nghề của ông bà để lại,” cụ Bảy nói, ánh mắt lấp lánh niềm tự hào xen chút buồn.

Hiện nay, toàn làng chỉ còn hơn 10 hộ gắn bó với nghề. Phần lớn người trẻ rời quê đi làm công nhân, để lại những ông bà già ngày ngày gọt tre, vót nan. “Tôi giờ yếu rồi, chắc không cầm dao được bao lâu nữa. Con tôi còn làm, chứ tới đời cháu thì hiếm lắm. Mất nghề truyền thống thì uổng lắm, vì đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là hồn quê,” cụ Bổn chia sẻ.

Theo người dân địa phương, khó khăn lớn nhất hiện nay là đầu ra sản phẩm. Mỗi chiếc lọp làm xong chỉ bán được vài chục nghìn đồng, trong khi công sức bỏ ra không ít. Nếu có chính sách hỗ trợ quảng bá, kết nối thị trường, sản phẩm này hoàn toàn có thể trở thành hàng lưu niệm, phục vụ du lịch hoặc xuất khẩu thủ công mỹ nghệ.

Nhiều người dân Thới Long mong mỏi chính quyền quan tâm hơn, xem nghề đan lọp như một di sản văn hóa phi vật thể, gắn với không gian sông nước miền Tây. “Nếu được đầu tư làm khu trưng bày, có cổng làng nghề, có chỗ để du khách tham quan, tìm hiểu và thử đan lọp, chắc chắn nghề sẽ sống lại,” ông Bường bày tỏ.

Nhà văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cũng cho rằng, nghề đan lọp Thới Long mang giá trị văn hóa và lịch sử đặc sắc, xứng đáng được bảo tồn như một phần bản sắc Cần Thơ. “Địa phương cần có chiến lược lâu dài: hỗ trợ đào tạo thợ trẻ, khuyến khích khởi nghiệp từ nghề truyền thống, đầu tư không gian trình diễn, kết hợp tour du lịch sinh thái – văn hóa. Khi đó, nghề không chỉ sống, mà còn trở thành sản phẩm du lịch độc đáo của vùng đất Tây Đô,” ông nhấn mạnh./.