Giữ hồn núi rừng trong từng sợi tơ

Nghệ nhân Sầm Thị Bích và chị em trong hợp tác xã làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến. Ảnh: Thành Cường

Với người Thái ở Quỳ Châu (Nghệ An), thổ cẩm là một phần linh hồn. Trong mỗi nếp nhà sàn, khung cửi là vật gắn bó suốt đời người phụ nữ vừa là vật dụng sinh hoạt, vừa là thước đo tài hoa, đức hạnh. Người Thái vẫn truyền nhau câu nói: “Văm mư pê lai, ngái mư pê pọc”, “Sấp đôi tay kéo tơ, ngửa bàn tay thêu hoa lá” như một lời dạy về phẩm hạnh người con gái.

Nghệ nhân Sầm Thị Bích, 59 tuổi, ở bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến, lớn lên giữa tiếng lách cách của khung cửi. Từ nhỏ, bà đã được mẹ và bà truyền dạy cách trồng bông, nuôi tằm, kéo sợi, nhuộm chàm, dệt vải. Đôi bàn tay nhỏ nhắn, khéo léo ấy đã sớm quen với thoi dệt, với màu lá rừng và mùi chàm phai.

Nhưng rồi có một thời, tiếng khung cửi im bặt. Thổ cẩm bị lãng quên, nhường chỗ cho vải công nghiệp rẻ và tiện. Người già yếu tay, người trẻ không còn mặn mà. “Tôi buồn lắm, vì như thể một phần hồn người Thái mất đi cùng sợi tơ ấy,” bà Bích nhớ lại.

Thổi sinh khí mới cho nghề cổ

Năm 1992, khi huyện Quỳ Châu triển khai dự án khôi phục nghề dệt thổ cẩm truyền thống, bà Bích là một trong những người đầu tiên hưởng ứng. Từ nhóm mười phụ nữ tâm huyết, tổ hợp dệt thổ cẩm Hoa Tiến ra đời.

Bà cùng chị em tìm đến nghệ nhân Sầm Thị Viên – “kho báu sống” của vùng – để học lại từng hoa văn cổ, cách phối sợi và bí quyết nhuộm màu từ cây rừng. “Mỗi tấm vải dệt ra không chỉ để mặc, mà là để nhắc nhau nhớ mình là ai,” bà kể.

Năm 2010, bà thành lập Hợp tác xã Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến, mở ra hướng phát triển mới: vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững. Bà kết nối với các nhà thiết kế thời trang, nghệ nhân và kiến trúc sư để đưa thổ cẩm vào đời sống hiện đại từ quà tặng, trang phục cho đến đồ trang trí nội thất.

Các sản phẩm mang thương hiệu Hoa Tiến Brocade nay đã có mặt tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Quảng Ninh, và xuất khẩu sang Pháp, Đức, Nhật Bản, Lào.

Hiện mỗi thành viên hợp tác xã có thu nhập bình quân từ 2,5 – 3,5 triệu đồng/tháng; doanh thu hàng năm đạt khoảng 600 triệu đồng. “Tôi chỉ mong thổ cẩm không biến mất, để con cháu sau này vẫn còn thấy bàn tay bà mình từng dệt nên hoa lá từ sợi tơ nhỏ bé ấy,” bà Bích nói, ánh mắt rưng rưng.

Từ khung cửi đến du lịch cộng đồng

Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An Nguyễn Đức Trung thăm Hợp tác xã Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến. Ảnh: Phạm Bằng

Không dừng lại ở khôi phục nghề, bà Bích còn sáng lập “Bảo tàng Pỉ Noọng” ngay tại bản Nưa (xã Châu Tiến) để lưu giữ và giới thiệu những giá trị văn hóa của người Thái. Trong không gian nhỏ ấy, những khung cửi, váy áo cổ và họa tiết truyền thống được bà gìn giữ như báu vật. “Pỉ Noọng” nghĩa là “chị em” nơi này không chỉ để trưng bày, mà còn là chốn kể chuyện dân tộc bằng chính sợi chỉ thổ cẩm.

Từ ý tưởng đó, bà Bích phát triển mô hình du lịch cộng đồng, đưa du khách đến trải nghiệm nghề dệt, nhuộm màu, thưởng thức ẩm thực và văn hóa bản mường. Từ năm 2018, mô hình này hoạt động bài bản, tạo điểm nhấn cho du lịch Quỳ Châu.

Chỉ tính riêng từ đầu năm 2024 đến đầu năm 2025, bản Hoa Tiến đã đón gần 7.000 lượt khách, mang lại hơn 5,6 tỷ đồng doanh thu. Bản được công nhận là điểm du lịch cộng đồng cấp tỉnh từ tháng 4/2024.

Nếu bà Bích là “người giữ hồn”, thì con gái bà – Sầm Thị Tình, phụ trách mảng kinh doanh và truyền thông lại là “người tiếp lửa”. Tình mạnh dạn đưa thổ cẩm lên Facebook, Zalo, TikTok, kết nối sản phẩm với thị trường hiện đại.

Những buổi livestream bên khung cửi đã thu hút hàng nghìn lượt xem, giúp khách hàng khắp nơi hiểu hơn về công phu nghề thủ công. Nhiều đơn hàng đến từ Hà Nội, TP.HCM, thậm chí từ châu Âu và Nhật Bản.

Sự kết hợp giữa bàn tay người mẹ và tư duy số của người con đã giúp thổ cẩm Hoa Tiến vượt khỏi ranh giới bản làng, trở thành biểu tượng của sáng tạo và bền vững.

Ngày 3/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận nghề dệt thổ cẩm của người Thái Nghệ An là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với bà Bích, đó không chỉ là niềm tự hào, mà còn là minh chứng cho hành trình hơn 30 năm bền bỉ giữ nghề, nối sợi truyền thống với tương lai. “Chỉ cần tiếng khung cửi này còn vang, tôi tin thổ cẩm sẽ không bao giờ mất,” bà nói chậm rãi, đôi bàn tay vẫn thoăn thoắt đưa thoi, dệt tiếp giấc mơ hoa trên đất Châu Tiến.

Từ khung cửi nhỏ nơi góc nhà, bà Sầm Thị Bích đã dệt nên cả một giấc mơ lớn – giấc mơ về bản mường no ấm, về những sợi tơ nối liền quá khứ và hiện tại. Thổ cẩm Hoa Tiến hôm nay không chỉ là tấm vải, mà là câu chuyện của lòng kiên định, của tình yêu bản làng và niềm tin vào bàn tay người phụ nữ Việt.