Cho đến nay, quá trình hình thành và phát triển của nghề gốm Chăm tại Bình Thuận vẫn chưa được ghi lại một cách hệ thống. Tuy nhiên, những giá trị của nó vẫn được lặng thầm bảo tồn qua phương thức truyền nghề theo dòng mẫu hệ – một đặc trưng văn hóa tiêu biểu của người Chăm. Theo đó, các bí quyết làm gốm được người mẹ truyền lại cho con gái, khiến cho nghề gốm trở thành một mạch chảy riêng biệt, khép kín nhưng không bao giờ tắt lịm. Sự kế thừa ấy đã tạo nên một lớp nghệ nhân đặc biệt, mà mỗi sản phẩm do họ tạo ra đều mang dáng dấp của ký ức, văn hóa và niềm tin.

Hiện nay, làng Bình Đức có hơn 200 hộ theo nghề gốm, nơi mà người phụ nữ Chăm đóng vai trò chủ đạo trong mọi công đoạn sản xuất – từ đập đất, nhào nặn, phơi khô đến đánh bóng sản phẩm trước khi đưa vào lò nung. Họ làm việc không với máy móc hiện đại, mà bằng những công cụ thô sơ nhất – miếng vải thô, bàn kê gỗ – để nắn chỉnh từng đường nét, từng họa tiết. Những sản phẩm lớn được thực hiện ngay trên sân phẳng, đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm và kỹ thuật dày dạn – thường là các nghệ nhân cao tuổi, đã sống cả đời với đất và lửa. Trong khi đó, nam giới trong làng nghề đảm nhận các công việc nặng nhọc hơn như đào đất, vận chuyển nguyên liệu, gom củi và mang sản phẩm đến lò nung.

Một điểm đặc sắc làm nên bản sắc riêng cho gốm Gọ chính là phương pháp nung gốm ngoài trời – một kỹ thuật cổ truyền đầy công phu. Mỗi lần nung có thể từ vài trăm đến hàng ngàn sản phẩm, trải qua nhiệt độ từ 500 đến 600 độ C. Không dùng lò nung hiện đại, các gia đình thường phối hợp nung chung một mẻ, đòi hỏi nghệ nhân phải có khả năng điều khiển lửa thuần thục để đảm bảo chất lượng sản phẩm. Nhờ đó, gốm Bình Đức có màu sắc tự nhiên, độc đáo như vàng, đỏ hồng, xanh nâu, đen…, được tạo nên từ sự giao hòa giữa đất sét địa phương, vỏ quả thị và kỹ thuật nung truyền thống. Chính đặc tính này giúp gốm nơi đây có độ bền cao, không thấm nước và giữ màu lâu dài – điều khiến sản phẩm luôn được ưa chuộng trong và ngoài nước.

Không chỉ giữ lại vẻ đẹp cổ xưa trong đường nét, sản phẩm gốm Chăm còn gắn bó mật thiết với đời sống thường nhật. Người dân dùng gốm Gọ để nấu cơm, kho cá, đựng nước, cắm hoa hay làm vật phẩm phong thủy. Mỗi món đồ đều mang theo hơi thở văn hóa Chăm, là kết tinh của kỹ thuật điêu luyện và sự tỉ mỉ của người thợ – một vẻ đẹp mộc mạc, mềm mại nhưng bền bỉ và sâu sắc.

Trước nguy cơ mai một khi thế giới ngày càng đô thị hóa và công nghệ hóa, vào ngày 29/11/2022 tại phiên họp lần thứ 17 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, tổ chức tại thủ đô Rabat của Vương quốc Ma-rốc, “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người Chăm mà còn là hồi chuông thức tỉnh cho nỗ lực bảo tồn những giá trị văn hóa bản địa – nơi mỗi thớ đất, mỗi ngọn lửa nung gốm đều mang trong mình ký ức và tâm hồn dân tộc. Gốm Gọ vì thế không đơn thuần là một sản phẩm thủ công, mà là minh chứng sống cho sự bền bỉ của một nền văn hóa đã biết cách bảo tồn mình bằng chính đôi bàn tay và trái tim của những con người chân chất, hiền hòa nơi làng gốm Bình Đức.