Theo các nhà nghiên cứu thì Chu Đậu xưa là một trung tâm gốm cao cấp, phát triển rực rỡ suốt thời Lý, Trần, Lê, Mạc từ thế kỉ XIV đến thế kỉ XVII. Nhưng sau đó, do chiên tranh loạn lạc nên nghề Gốm cổ Chu Đậu đã bị thất truyền.

Đến tháng 6/1980, ông Ngô Duy Ðông, Bí thư Tỉnh ủy Hải Hưng (cũ) nhận được một lá thư gửi đến từ xứ sở hoa anh đào xa xôi – thư của ông Makoto Anabuki, làm việc tại Bộ Ngoại giao Nhật Bản: “Tôi mới được biết Viện bảo tàng Thổ Nhĩ Kỳ vẫn bảo tồn một lọ Hoa lam Việt Nam, đã được xuất cảng Việt Nam hồi thế kỷ 15, thế kỷ 16. Lọ ấy có mang chữ Hán như sau: Ðại hòa bát niên Nam Sách Châu, tượng nhân Bùi Thị Hý bút. Nghĩa là, năm 1450, một người thợ tên là bà Bùi Thị Hý ở Nam Sách đã vẽ.” Lá thư này trở thành chất xúc tác để tìm ra gốm Chu Đậu.

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc mong muốn gốm Chu Đậu tỏa sáng năm châu.

Đến đầu năm 1992, tại vùng biển Cù Lao Chàm tỉnh Quảng Nam, ngư dân Duy Xuyên và Hội An đã phát hiện và lặn vớt được rất nhiều hiện vật gốm. Các nhà khảo cổ học Hội An, qua giám định khoa học, đã bất ngờ thấy rằng toàn bộ hiện vật gốm này đều có nguồn gốc từ làng gốm Chu Đậu, được sản xuất vào khoảng thế kỷ XIV - XVI. Hơn 340 nghìn hiện vật gốm, trong đó khoảng trên 250 nghìn hiện vật còn lành, chứng tỏ từ xa xưa, gốm Chu Đậu đã được xuất cảng rộng rãi với số lượng lớn bằng con đường hàng hải. Như vậy Chu Đậu xưa là nơi hoạt động, sản xuất đồ gốm dân dụng và mỹ thuật phồn thình của cư dân Việt.

Giá trị của gốm Chu Đậu, sau khi được tìm thấy ở Cù Lao Chàm, đã làm sửng sốt trong giới học giả và mọi người. Tờ Việt Mercury số ra tháng 6/2000 đã đăng lời bà Dessa Goddard - Giám đốc ngành nghệ thuật Á Châu của nhà bán đấu giá Butterfields tại San Francisco: “Phát hiện này đang trả lại cho Việt Nam một chương của di sản nghệ thuật mà người ta từng nghĩ là đã hoàn toàn biến mất”.

Không lâu sau đó, 46 bảo tàng danh tiếng trên thế giới đã sưu tầm và trưng bày gốm cổ Chu Ðậu. Trong phiên đấu giá đầu tiên tại Mỹ, chiếc bình gốm Tỳ bà cổ Chu Ðậu (cao 24 cm) đã được bán với giá 512 nghìn USD. Còn chiếc bình Hoa lam Chu Ðậu hiện lưu giữ tại Bảo tàng Tokapi Saray Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ được mua bảo hiểm hàng triệu USD.

Người có công lớn với nghề gốm cổ truyền Chu Đậu là nghệ nhân Đặng Mậu Nghiệp tự là Huyền Thông, quê ở Hùng Thắng châu Nam Sách. Cũng tại bảo tàng Topkapi Saray ở thủ đô Istambul (Thổ Nhĩ Kỳ) còn lưu giữ chiếc lư hương gốm mầu xanh xám của ông làm từ năm Hưng Trị thứ 2 (1589), một trong hai cổ vật gốm quý giá nhất của Chu Đậu. Người làng Chu Đâu xưa đã tôn ông là ông tổ nghề gốm Chu Đậu.

Một sự kiện mang tính lịch sử đối với làng gốm cổ truyền Chu Đậu. Năm 2000, ông Nguyễn Hữu Thắng, giám đốc Công ty Sản xuất, Dịch vụ và Xuất nhập khẩu Hà Nội (HAPRO), người quê Nam Sách đã về Chu Đậu để thực hiện một dự án đầu tư sản xuất mặt hàng gốm xuất khẩu theo phương pháp phục chế gốm cổ và tạo mẫu sản phẩm mới theo phong cách gốm cổ Chu Đậu, nhằm khôi phục thương hiệu nổi tiếng của quê hương mình.

Bắt đầu từ tháng 5 - 2003 Xí nghiệp gốm Chu Đậu đã xuất khẩu lô hàng đầu tiên với 8490 sản phẩm trị giá 20.000USD sang thị trường Tây Ban Nha. Thế là sau gần 400 năm, Chu Đậu lại có hàng xuất sang Tây Ban Nha, nơi nhập chuyến hàng cuối cùng của Chu Đậu vào thế kỷ XVII.

“Có Gốm Chu Đậu trong nhà – Như là có cả ông bà, tổ tiên”.

Gốm Chu Đậu là dòng gốm cao cấp chuyên làm đồ ngự dụng cho hoàng thất và xuất khẩu. Đất làm ra gốm Chu Đậu được khai thác ở Chí Linh đó là Trầm Tích được lắng động nhiều nghìn năm ở nơi giao nhau của 6 con sông hay còn gọi là Lục Đầu Giang. Trầm Tích của Lục Đầu Giang là đất sét trắng, khác với các loại đất hóa thạch tầng đất sét quý giá này rất mỏng, thường chỉ vài mét qua các lớp đất bề mặt, lớp đất cát đào xuống sâu mới khai thác được.

Giới chuyên môn đánh giá cao gốm Chu Đậu từ dáng vẻ, chất men, họa tiết, hoa văn trang trí… tất cả đều đẹp hoàn hảo. Những họa tiết, hoa văn trên gốm thể hiện đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Đó là khung cảnh thiên nhiên và cuộc sống của cư dân đồng bằng châu thổ sông Hồng như cảnh mục đồng chăn trâu, chim đậu trên cành hoa, đàn cá bơi dưới nước, mái nhà tranh ven sông… Phương pháp chế tạo đạt trình độ cao, đó là chuốt, tạo dáng trên bàn xoay, ngắt sản phẩm thành nhiều công đoạn rồi lắp ghép lại và gia công. Các sản phẩm được thể hiện trên chất liệu men trắng hoa lam, men ngọc, hay men màu tam thái.

Một sản phẩm gốm là sự kết tinh của nhiều yếu tố, sự đóng góp công sức của nhiều người thợ với nhiều công đoạn khác nhau. Mỗi người mỗi việc nhưng ẩn bên trong mỗi người thợ này là lòng yêu nghề niềm đam mê. Thôn Chu Đậu đã có rất nhiều người thợ được nhà nước phong tặng nghệ nhân từ khi tuổi đời còn rất trẻ. Với hoa văn tinh tế, màu sắc đặc trưng, với độ bền đẹp và mãu mã phong phú, đa dạng sản phẩm Gốm Chu Đậu đang ngày càng được nhiều người ưa chuộng.

Bài và ảnh: Hoàng Mai