Anh Ngô Quý Đức với Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước tại làng tranh Sình (Huế).

Day dứt trước sự mai một của làng nghề

Điều khiến anh Đức trăn trở nhất chính là tốc độ biến mất của những tinh hoa thủ công truyền thống cùng bài toán sinh kế của người làm nghề.

Trong những chuyến đi thực tế, anh đã chứng kiến không ít câu chuyện buồn về những làng nghề đứng trước nguy cơ biến mất. Có lần đến một làng làm trống bỏi ở Nam Định, anh gặp gia đình cuối cùng còn giữ nghề trong làng. Thế nhưng, vì không thể sống được bằng nghề truyền thống, họ đã phải từ bỏ và đốt bỏ toàn bộ những khuôn mẫu được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

“Đi nhiều, tôi càng nhận ra sự mai một của các làng nghề đang diễn ra âm thầm qua từng năm tháng. Có những nơi tôi quay lại sau vài năm thì người nghệ nhân năm nào đã không còn nữa. Chính điều đó khiến tôi luôn muốn đi nhanh hơn, gặp nhiều người hơn và lưu giữ được nhiều tư liệu hơn trước khi quá muộn”, anh chia sẻ.

Sau gần hai thập kỷ gắn bó với làng nghề, anh Đức cho biết điều khiến anh xúc động nhất không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là tình làng nghĩa xóm, sự gắn kết cộng đồng và tinh thần trao truyền giữa các thế hệ.

Đầu năm nay, anh có dịp trở về làng nghề mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội) để tham gia chương trình “Tết cùng” với bà con địa phương. Hình ảnh chiếc lộc bình mây tre đan khổng lồ được đặt trang trọng trong đình làng khiến anh cảm nhận sâu sắc niềm tự hào về di sản đang hiện hữu trong đời sống người dân.

Tại Huế, nơi anh lựa chọn gắn bó nhiều năm qua, anh cũng nhận được sự hỗ trợ và truyền cảm hứng từ nhiều thế hệ đi trước. Đó là sự kết nối của nhà nghiên cứu Phan Tấn Tô với gia đình cố nghệ nhân Dương Đình Vinh để hình thành Không gian Văn hóa Ngự Hà Viên; là những tâm tư, kỳ vọng của các bậc cao niên ở làng Chuồn trong hành trình hồi sinh dòng tranh liễn truyền thống.

“Được trò chuyện và lắng nghe những người dành cả cuộc đời cho văn hóa Huế truyền lại ngọn lửa đam mê, tôi cảm thấy hành trình của mình có ý nghĩa hơn và chưa bao giờ đơn độc”, anh nói.

Bảo tồn phải gắn với phát triển

Theo anh Ngô Quý Đức, để các làng nghề tồn tại và phát triển trong bối cảnh hiện nay, cần thay đổi cách tiếp cận từ “bảo tồn đóng băng” sang xây dựng hệ sinh thái văn hóa - kinh tế.

Theo đó, sản phẩm làng nghề cần được thiết kế lại để phù hợp hơn với nhu cầu và không gian sống hiện đại. Đồng thời, các làng nghề cũng cần trở thành điểm đến văn hóa, nơi du khách có thể trải nghiệm, tìm hiểu và tương tác với nghề truyền thống thay vì chỉ là nơi sản xuất đơn thuần.

Anh lấy ví dụ từ chính làng nghề mây tre đan Phú Vinh. Nếu trước đây hoạt động “Tết cùng” chỉ diễn ra trong phạm vi gia đình thì nay đã trở thành sự kiện cộng đồng của cả làng, kết hợp trưng bày sản phẩm, tổ chức trải nghiệm và kết nối giữa nghệ nhân với những người làm thiết kế, du lịch.

“Sự cởi mở đó chính là chìa khóa để làng nghề tiếp cận nguồn lực mới và mở rộng thị trường”, anh nhận định.

Tiếp tục “kể tiếp” câu chuyện di sản

Sau thành công của dự án phục dựng dòng tranh liễn làng Chuồn, anh Đức cho biết mối quan tâm lớn nhất hiện nay vẫn là di sản văn hóa Huế.

Trong thời gian tới, anh dự định tiếp tục nghiên cứu, tìm lại và phục dựng dòng tranh dân gian làng Tây Hồ – một dòng tranh đã thất truyền gần một thế kỷ. Bên cạnh đó, anh mong muốn phát triển Không gian Văn hóa Ngự Hà Viên trở thành điểm hẹn văn hóa của những người yêu di sản.

Tại đây, các hoạt động trải nghiệm như in mộc bản, khảm sành sứ hay giao lưu với nghệ nhân sẽ được tổ chức thường xuyên nhằm giúp người dân và du khách tiếp cận di sản bằng những trải nghiệm thực tế.

“Tôi mong khi được trực tiếp chạm vào một tấm mộc bản, tự tay in một bức tranh hay nghe những người làm nghề kể chuyện, mọi người sẽ cảm nhận rõ hơn giá trị của di sản và hiểu vì sao những giá trị ấy cần được gìn giữ”, anh chia sẻ.

Nhắn gửi tới thế hệ trẻ, anh Ngô Quý Đức mong muốn các bạn không nhìn những sản phẩm thủ công truyền thống như những hiện vật cũ kỹ nằm trong bảo tàng, mà xem đó là nguồn cảm hứng sáng tạo vô tận.

Theo anh, người trẻ không nhất thiết phải trực tiếp làm nghề thủ công mới có thể góp phần bảo tồn di sản. Họ có thể trở thành nhà thiết kế đưa họa tiết truyền thống vào thời trang, bao bì sản phẩm; hoặc là những người kể chuyện trên nền tảng số, giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.

“Giữ nghề không chỉ là lưu giữ ký ức của quá khứ. Quan trọng hơn, đó là cách chúng ta tạo ra những giá trị mới từ di sản để văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện và phát triển trong đời sống hôm nay”, anh Ngô Quý Đức chia sẻ.