Klông-pút là nhạc cụ độc đáo của đồng bào Xơ Đăng (tỉnh Kon Tum), gắn bó mật thiết với đời sống lao động và sinh hoạt cộng đồng. Theo nghệ nhân Y Sinh, tiếng đàn không bắt nguồn từ những huyền tích linh thiêng, mà ra đời từ chính nhu cầu đời thường: trong những mùa làm rẫy, người phụ nữ dùng âm thanh của Klông-pút để xua đuổi chim thú, bảo vệ mùa màng. Theo thời gian, từ công cụ lao động giản dị, Klông-pút dần trở thành một phần không thể thiếu trong nghi lễ, lễ hội và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Điểm đặc sắc của Klông-pút nằm ở phương thức tạo âm độc nhất: người chơi không chạm vào nhạc cụ mà đứng đối diện dãy ống lồ ô, dùng hai bàn tay vỗ vào không khí để tạo luồng khí làm rung cột khí bên trong ống. Chính kỹ thuật “không chạm” ấy đòi hỏi sự chính xác, cảm âm và kinh nghiệm tích lũy, khiến việc làm cho tiếng đàn cất lên trở thành một nghệ thuật thực thụ.

Trong chuyến công tác tại Làng Văn hóa – Du lịch các Dân tộc Việt Nam (Sơn Tây, Hà Nội), chúng tôi có dịp trực tiếp chứng kiến nghệ nhân Y Sinh biểu diễn. Trước dãy ống tre xếp thành hàng, bà khom người, đôi bàn tay chuyển động nhịp nhàng trong không trung. Không một lần chạm vào nhạc cụ, nhưng những âm thanh trầm bổng vẫn vang lên đầy sức sống.

Chỉ khi trực tiếp thử sức, chúng tôi mới thấm thía giá trị của kỹ thuật và trải nghiệm. Cùng khoảng cách, cùng động tác, nhưng không một âm thanh nào cất lên. Những ống tre vẫn lặng im. Khi ấy, mới hiểu rằng Klông-pút không chỉ nằm ở nhạc cụ, mà nằm ở đôi bàn tay của người nghệ nhân – người biết cách “đánh thức” linh hồn tre nứa.

Nghệ nhân Y Sinh cùng đồng bào Xơ Đăng biểu diễn tiếng đàn K’lông pút tại Làng Văn hóa 54 Dân tộc (Ảnh: Hoàng Văn Trung)

Gắn bó với Klông-pút không phải từ sân khấu, nghệ nhân Y Sinh từng là giáo viên tiểu học, mang con chữ đến với trẻ em Xơ Đăng giữa đại ngàn Tây Nguyên. Lớn lên trong không gian văn hóa bản làng – nơi tiếng đàn, tiếng hát hòa quyện trong đời sống thường nhật – tình yêu với nhạc cụ truyền thống dần hình thành và theo bà suốt hành trình cuộc đời.

Trong quan niệm của người Xơ Đăng, mỗi ống lồ ô làm nên đàn Klông-pút đều mang “linh hồn mẹ lúa”. Vì vậy, khi tiếng đàn vang lên giữa nương rẫy, đó không chỉ là âm thanh, mà còn là lời cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ, buôn làng bình yên.

Nghệ nhân ưu tú Y Sinh trò chuyện về nhạc cụ truyền thống (Ảnh: Hoàng Văn Trung)

Ý thức rõ giá trị thiêng liêng ấy, nghệ nhân Y Sinh không chỉ biểu diễn mà còn tận tâm truyền dạy. Sau mỗi buổi trình diễn, bà kiên nhẫn hướng dẫn thế hệ trẻ từng nhịp vỗ, từng khoảng cách tay – truyền lại không chỉ kỹ năng, mà cả chiều sâu văn hóa của dân tộc mình. Đó chính là cách di sản được trao truyền một cách bền vững từ đời này sang đời khác.

Trong quá trình trò chuyện, nghệ nhân Y Sinh để lại ấn tượng sâu sắc bởi sự am hiểu và niềm tự hào về văn hóa dân tộc. Những câu chuyện về Klông-pút và đời sống Xơ Đăng được bà kể lại mạch lạc, cuốn hút, như một phần ký ức đang sống. Ẩn sau dáng người nhỏ bé là sự bền bỉ của một người giữ nghề. Không chỉ tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa, bà còn tích cực góp mặt trong các hoạt động quảng bá di sản, được giới chuyên môn và công chúng ghi nhận, vinh danh với danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, những nghệ nhân như Y Sinh chính là “cầu nối” bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại. Không ồn ào, không phô trương, họ lặng lẽ giữ nghề bằng đôi tay và bằng cả tâm huyết.

Từ những nhịp vỗ trong không trung, tiếng đàn Klông-pút vẫn vang lên – không chỉ là âm thanh của tre nứa, mà là tiếng nói của một nền văn hóa đang được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại.