Thanh Hóa được biết đến là vùng đất có nền ẩm thực phong phú, đậm đà hương vị quê hương đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ. Trước đây, các món ăn như mắm tép, miến dong, măng rừng... chủ yếu được làm thủ công, phục vụ đời sống hằng ngày hoặc tiêu thụ ở chợ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường và nhu cầu của người tiêu dùng, việc chuẩn hóa để đưa các món ăn dân dã trở thành sản phẩm OCOP đã mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Điều quan trọng nhất là vẫn giữ được hương vị truyền thống, nhưng đồng thời phải cải tiến quy trình chế biến, đầu tư bao bì, nhãn mác và xây dựng câu chuyện cho sản phẩm... Chính những thay đổi này đã giúp các món ăn quê nhà không chỉ dừng lại ở giá trị ẩm thực mà còn trở thành sản phẩm có thể cạnh tranh trên thị trường, nâng cao thu nhập cho người dân như mắm tép Hà Yên, bánh gai Tứ Trụ, chè lam Phủ Quảng, miến gạo Phú Xuân, cơm lam Pù Luông...

Làng Ái, nay là thôn Ái Thôn, xã Định Tân nổi tiếng với đặc sản tương thơm ngon, đậm đà. Tương được sản xuất thủ công, dựa trên quá trình lên men tự nhiên, nhưng để có những bát tương vàng ươm, ngọt và thơm thì đòi hỏi kỹ thuật, kinh nghiệm và bí quyết riêng của mỗi gia đình. Chị Trịnh Thị Thảo, người con trong gia đình có nhiều đời giữ nghề làm tương cho biết: "Từ xưa, người dân chỉ làm tương để phục vụ bữa cơm gia đình; sau nhiều năm, khi họ tích lũy được kinh nghiệm làm nước tương thơm ngon, đậm đà thì mang ra chợ bán. Từ đó, được nhiều người biết đến và đặt mua, làm tương đã trở thành nghề truyền thống mang lại thu nhập ổn định cho nhiều người dân làng Ái”.

Cũng theo chị Thảo, nguyên liệu làm tương dễ tìm, như đậu tương, gạo nếp cái hoa vàng, muối, nước sạch... thường được làm vào các tháng 4, 5, 6, khi nắng gió nhiều, lên mốc diễn ra nhanh. Chum để đựng tương phải là loại chum sành, làm từ loại đất sét nặng, nung ở nhiệt độ cao thì mới có thể chịu được độ mặn và phơi giữa trời nắng mà không bị nứt. Tương chỉ múc vào buổi sáng hoặc tối để tránh trời nắng tương bị chua.

Đáp ứng nhu cầu khắt khe của người tiêu dùng về vệ sinh an toàn thực phẩm, các hộ đã sử dụng nguyên liệu sạch; các dụng cụ như chum, vại thường xuyên được vệ sinh, vỏ chai, bao bì được thiết kế bắt mắt, có nhãn hiệu chỉ dẫn địa chỉ và nguồn gốc xuất xứ... Hiện, sản phẩm đã được công nhận đạt chất lượng OCOP 3 sao.

Tại các địa phương miền núi có diện tích rừng lớn, măng được xem là sản vật mang đậm bản sắc văn hóa, đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số. Nếu trước đây, măng có trong bữa cơm của người dân bản, thì giờ đây măng rừng đã trở thành sản phẩm OCOP, khẳng định giá trị khi có tới 19 sản phẩm măng được công nhận OCOP như măng khô Nang Non, măng khô Mường Ca Da, măng chua Piềng Cú, măng khô xé sợi Mường Khằng... Nhiều sản phẩm được bày bán tại các siêu thị, cửa hàng thực phẩm ở Hà Nội, Hải Phòng... và dần tìm chỗ đứng ở các tỉnh phía Nam.

Chị Vi Thị Soan, Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp Bát Mọt, xã Bát Mọt, cho biết: “Mùa thu hoạch măng rừng kéo dài từ tháng 6 đến tháng 11 trong năm, người dân Bát Mọt phải dậy từ sáng sớm để vào rừng chọn hái từng búp măng non tươi ngon nhất, bởi chỉ những búp măng đạt chuẩn mới giữ được độ ngọt tự nhiên khi sấy khô; sau đó sơ chế, phơi sấy, đóng gói đảm bảo giữ nguyên hương vị tự nhiên, thơm ngon, an toàn cho người tiêu dùng. Bên cạnh việc duy trì sản xuất theo phương thức truyền thống, hộ sản xuất trên địa bàn xã đã đưa sản phẩm lên các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội để quảng bá, giới thiệu và tiêu thụ”.

Việc được công nhận OCOP 3 sao không chỉ khẳng định chất lượng của măng khô Bát Mọt mà còn mở ra cơ hội lớn cho sản phẩm vươn xa tại nhiều tỉnh, thành.

Từ những món ăn dân dã, bình dị, các địa phương đang từng bước tạo dựng những sản phẩm OCOP mang giá trị kinh tế và văn hóa cao. Đây không chỉ là câu chuyện phát triển sản phẩm mà còn là hành trình gìn giữ và lan tỏa tinh hoa ẩm thực truyền thống, đưa đặc sản xứ Thanh vươn xa hơn trên thị trường.