Nghề gác kèo ong đã xuất hiện ở vùng đất Cà Mau từ hàng trăm năm qua, khi con người đặt chân lên vùng đất này để khai phá, định cư và xây làng, lập ấp. Vì cuộc mưu sinh, những thế hệ lưu dân có nguồn gốc, hoàn cảnh khác nhau đã tìm đến đây, buộc phải “nhất phá sơn lâm, nhì đâm hà bá” để tồn tại. “Gác kèo ong” (người dân địa phương quen gọi là “ăn ong”) là một nghề truyền thống, gắn liền với sinh kế người dân và hệ sinh thái rừng tràm U Minh Hạ Cà Mau nơi đây.

Năm 2020, nghề “Gác kèo ong” đã được Bộ văn hóa, thể thao và du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia.

Để có được loại mật nổi tiếng cả nước như hiện nay, những thợ nghề nơi đất rừng U Minh Hạ phải đầu tư khá kỳ công, không những phải chịu cực nắng mưa, hơn nữa còn cần phải nắm chắc kĩ thuật và kinh nghiệm gác kèo để có thể tạo ra các tổ ong tự nhiên, cũng như kĩ năng cắt mật để có thể thu hoạch được những giọt mật không những thơm, ngon mà còn vàng đẹp óng ánh.

Mật ong Cà Mau có hương vị đặc biệt của hoa tràm, mật trong, vàng và gần giống như nước cam,

Khác với mật do ong hút từ nhuỵ các loài cây ở các vùng miền khác, mật ong Cà Mau có hương vị đặc biệt của hoa tràm. Mật trong, vàng và gần giống như nước cam, để lâu không đổi màu và không biến chất, đặc biệt là nó không bao giờ đọng lại chất đường. Chất lượng mật giữa mùa khô và mùa mưa khác nhau. Mật ong mùa khô có màu nước trà đậm đặc, sánh trong như dầu dừa, có nhiều sáp ong trên mặt. Mật ong mùa mưa có màu nước trà nhạt hơn, vì trong hoa tràm có nước mưa.

Nghề gác kèo ong ở Cà Mau là một dạng nghề truyền thống hết sức đặc biệt, ẩn chứa trong đó những tri thức dân gian, những kinh nghiệm quý báu về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, ở đây là hệ sinh thái rừng tràm. Nhiều thế hệ cư dân Cà Mau đã gắn bó và thích nghi, sống hài hoà với môi trường thiên nhiên, hưởng lợi từ thiên nhiên một cách bền vững.

Tại miệt rừng U Minh Hạ, thời điểm chính vụ gác kèo trong năm vào những tháng mùa khô, trung bình mỗi hộ dân hành nghề gác từ 300 - 500 kèo ong, thu về trung bình từ 600 - 1.000 lít mật. Một số nghiên cứu cho thấy, mật ong rừng tràm là tự nhiên, chất lượng rất tốt, có nhiều dược tính, được dùng nhiều trong các sản phẩm dược đông y và sử dụng để bồi bổ sức khỏe. Vì thế, mật ong rừng tràm U Minh hạ nức tiếng gần xa và được nhiều nơi trong và ngoài nước biết đến. Cuối năm 2011, Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã công nhận sản phẩm mật ong U Minh Hạ là nhãn hiệu tập thể.

Theo ông Trần Hiếu Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau việc công nhận nghề gác kèo ong Di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia tạo thêm động lực để cư dân miệt rừng Cà Mau tiếp tục gắn bó với nghề, đồng thời có điều kiện để phát triển sinh kế bền vững dưới tán rừng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ rừng, giảm nghèo của địa phương. Sau khi được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, UBND huyện U Minh và Trần Văn Thời sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân làm Nghề gác kèo ong ở miệt rừng U Minh Hạ bảo tồn, phát huy nét văn hóa đặc trưng của vùng đất rừng tràm Cà Mau; phát triển nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch nhằm tạo sinh kế bền vững cho cư dân miệt rừng tràm.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế, hệ sinh thái tự nhiên đang bị đe doạ bởi việc canh tác nông nghiệp và lâm nghiệp thâm canh. Vốn tri thức địa phương đang dần bị mất đi, không có cơ hội trao truyền cho thế hệ mai sau, dẫn đến nghề gác kèo ong có nguy cơ bị thất truyền. Vì vậy, các ngành các cấp cần có sự quan tâm thích đáng trong quy hoạch phát triển bền vững rừng ở Cà Mau, bên cạnh đó cần nghiên cứu, bảo tồn nghề gác kèo ong phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, phục vụ phát triển du lịch địa phương.

Phát huy những thành quả đạt được, tỉnh Cà Mau định hướng phát huy hơn nữa giá trị của Nghề gác kèo ong theo hướng bảo đảm hiệu quả lâu dài bằng sự phát triển gia tăng về chất và lượng sản phẩm mật. Mục tiêu quan trọng lâu dài của tỉnh là bảo tồn Nghề gác kèo ong truyền thống, bảo đảm vừa giữ được rừng, đồng thời tạo sinh kế, nâng cao thu nhập ổn định cho cư dân bao đời gắn bó với rừng tràm.

Tuệ Minh (TH)