Khung cửi không còn “phủi bụi”

Người già tiếc nghề. Người trẻ dần rời khung cửi để tìm sinh kế khác. Những hoa văn cạp váy cầu kỳ - thứ được gửi gắm vào đó thế giới quan, tín ngưỡng và tâm hồn người Mường đứng trước nguy cơ chỉ còn trong ký ức.

Tuy vậy, vẫn có những bàn tay chưa từng muốn buông nghề đã nỗ lực đưa nghề dệt thổ cẩm ở xóm Cóm (xã Tân Lạc, Phú Thọ) đã được đánh thức trở lại. Không chỉ hồi sinh như một di sản văn hóa, thổ cẩm hôm nay đang trở thành sinh kế bền vững, mở ra hướng đi mới cho đồng bào nơi đây.

Bước ngoặt đến khi Chương trình hỗ trợ rừng và trang trại (FFF) đồng hành cùng người dân địa phương, tổ chức các lớp tập huấn về quản trị hợp tác xã (HTX), phát triển chuỗi giá trị, xúc tiến thương mại và tổ chức sản xuất.

Năm 2023, HTX Dệt thổ cẩm truyền thống và dịch vụ tổng hợp Đông Lai, xóm Cói chính thức ra đời với 54 thành viên, phần lớn là phụ nữ Mường. Từ đây, những khung cửi cũ bắt đầu “thức giấc”. Không còn sản xuất nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, bà con từng bước thống nhất quy trình.

Việc khôi phục kỹ thuật dệt truyền thống được thực hiện song song xây dựng vùng nguyên liệu bài bản với 10ha gồm 5ha dâu nuôi tằm và 5ha trồng bông.

Các thành viên HTX Đông Lai gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Mường bên những khung cửi đã từng đứng trước nguy cơ bị lãng quên.

Bà Bùi Thị Mỉa, thành viên HTX Đông Lai chia sẻ: “Để giữ được hồn cốt của nghề, tất cả các công đoạn từ trồng nguyên liệu, se sợi đến dệt vải đều được bà con làm thủ công. Mỗi hoa văn, họa tiết không chỉ là sự khéo léo mà còn chứa trong đó phong tục, nếp nghĩ và đời sống tinh thần của người Mường từ bao đời nay”.

Có những người phụ nữ đã ngoài 70 tuổi vẫn cặm cụi bên khung cửi. Có những cô gái trẻ bắt đầu học từng đường mắc sợi, học cách đọc hoa văn như học lại tiếng nói của dân tộc mình.

Từ di sản văn hóa đến sản phẩm OCOP

Nếu trước đây, sản phẩm dệt chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong cộng đồng thì ngày nay, thổ cẩm Đông Lai đã bước ra thị trường với diện mạo mới.

Được hỗ trợ về kỹ thuật, kết nối tiêu thụ và nâng cao năng lực kinh doanh, HTX Đông Lai dần đa dạng hóa sản phẩm: từ ví, túi xách, khăn, chăn, gối đến đồ lưu niệm phục vụ du lịch.

Những tấm thổ cẩm từng chỉ xuất hiện trong các phiên chợ vùng cao giờ đã có mặt trên các sàn thương mại điện tử, hội chợ văn hóa và nhiều điểm du lịch.

Những đôi tay cần mẫn dệt nên các sản phẩm thổ cẩm mang đậm bản sắc người Mường.

Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm truyền thống và dịch vụ tổng hợp Đông Lai, ông Bùi Văn Khoa cho biết: Việc mở rộng thị trường giúp sản phẩm truyền thống không còn bó hẹp trong không gian làng bản mà từng bước tiếp cận người tiêu dùng hiện đại. Chúng tôi cố gắng giữ nguyên giá trị truyền thống nhưng phải thay đổi cách làm để phù hợp với nhu cầu thị trường. Khi sản phẩm bán được, người dân mới có động lực giữ nghề lâu dài”.

Hướng đi ấy đã mang lại kết quả rõ rệt. Năm 2025, sản phẩm thổ cẩm Đông Lai được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, với sản lượng tiêu thụ hơn 10.000 sản phẩm mỗi năm.

Quan trọng hơn, nghề dệt truyền thống đã tạo nguồn thu nhập ổn định từ 3 - 4 triệu đồng/tháng cho nhiều phụ nữ địa phương, những người trước kia gần như không có việc làm thường xuyên.

Không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, HTX Đông Lai còn góp phần gìn giữ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - “Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường”.

Thông qua nghề dệt truyền thống, nhiều họa tiết cổ, kỹ thuật tạo hoa văn và tri thức dân gian của người Mường tiếp tục được lưu giữ, truyền dạy cho thế hệ trẻ địa phương.

Ông Phạm Ngọc Tùng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lạc cho biết, việc khôi phục nghề dệt thổ cẩm ở xóm Cóm không chỉ giúp giữ gìn bản sắc văn hóa của người Mường mà còn tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho nhiều hộ dân địa phương. Theo ông Tùng, mô hình HTX Đông Lai đang mở ra hướng phát triển phù hợp khi gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch, sản phẩm OCOP và sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Nghề dệt thổ cẩm mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều phụ nữ Mường ở xã Tân Lạc.

Từ những khung cửi từng đứng trước nguy cơ bị lãng quên, nghề dệt thổ cẩm ở xóm Cóm nay đang dần tìm lại sức sống bằng chính đôi tay và sự gắn bó của người dân địa phương.

Những tấm vải mang hoa văn cổ của người Mường không chỉ được giữ lại như một nét văn hóa truyền thống, mà còn đang trở thành sản phẩm OCOP, tạo việc làm và mở thêm hướng phát triển cho vùng đất này.