Theo Báo cáo tổng kết thực hiện Nghị định 52 được trình bày tại Hội thảo, sau hơn 6 năm triển khai, ngành nghề nông thôn đã có nhiều chuyển biến tích cực, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế khu vực nông thôn và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Cả nước hiện có hơn 586 nghìn cơ sở sản xuất, kinh doanh ngành nghề nông thôn, tạo việc làm cho trên 2,1 triệu lao động, với doanh thu đạt hơn 376 nghìn tỷ đồng mỗi năm. Đặc biệt, 263 nghề truyền thống cùng gần 2.000 làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn trở thành những “kho tàng sống” lưu giữ tinh hoa văn hóa và tri thức nghề truyền thống Việt Nam.

Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến góp ý dự thảo Nghị định về phát triển ngành nghề nông thôn và làng nghề bền vững thay thế Nghị định số 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn là nhiều nỗi lo hiện hữu. Không ít làng nghề đang đối diện nguy cơ mai một do thiếu lực lượng kế cận, thị trường tiêu thụ bấp bênh, ô nhiễm môi trường gia tăng và sự đứt gãy trong truyền nghề. Đặc biệt, nhiều nghề truyền thống có giá trị văn hóa đặc sắc chỉ còn tồn tại trong vài hộ gia đình cao tuổi. Nếu không có chính sách đủ mạnh và phù hợp thực tiễn, nguy cơ “mất nghề trước khi kịp bảo tồn” hoàn toàn có thể xảy ra.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Lê Đức Thịnh, Cục Trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhấn mạnh, dự thảo Nghị định mới được xây dựng với mục tiêu tạo nền tảng pháp lý đồng bộ cho phát triển ngành nghề nông thôn theo hướng bền vững, hiện đại nhưng vẫn bảo tồn được các giá trị văn hóa nghề truyền thống. Theo ông, đây là thời điểm cần thay đổi tư duy phát triển làng nghề từ sản xuất đơn lẻ sang phát triển theo chuỗi giá trị, gắn với du lịch, sáng tạo và kinh tế xanh.

Bảo tồn “hồn cốt” làng nghề Việt qua không gian trình diễn nghề truyền thống (Làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng và Khảm trai Chuôn ngọ)

Điểm đáng chú ý của dự thảo lần này là lần đầu tiên các khái niệm như “phát triển làng nghề bền vững”, “chuỗi ngành nghề nông thôn”, “sản phẩm sáng tạo”, “không gian làng nghề gắn với văn hóa và du lịch” được quy định tương đối đầy đủ. Điều này cho thấy tư duy quản lý đã chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn để phát triển và phát triển để gìn giữ di sản.

Đối với tiêu chí công nhận nghề truyền thống và làng nghề truyền thống, ông Trịnh Quốc Đạt cho rằng cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn. Thực tế hiện nay có những nghề như giấy dó, tranh dân gian hay nhiều nghề thủ công cổ truyền khác chỉ còn vài hộ gia đình duy trì, nhưng lại mang giá trị lịch sử và văn hóa rất lớn. Nếu áp dụng cứng nhắc tiêu chí tỷ lệ hộ tham gia hoặc giá trị sản xuất sẽ rất dễ bỏ sót những di sản nghề quý giá.

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là vấn đề công nhận danh hiệu nghệ nhân. Theo ông Trịnh Quốc Đạt, đội ngũ nghệ nhân chính là “báu vật sống” của làng nghề Việt Nam, giữ vai trò lưu giữ bí quyết nghề, truyền dạy kỹ năng và dẫn dắt cộng đồng nghề phát triển. Vì vậy, cơ chế tôn vinh nghệ nhân cần được nhìn nhận đầy đủ hơn về giá trị xã hội và giá trị nghề nghiệp.

Ông cho biết, từ năm 2007 đến nay, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đã phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam cho hơn 1.400 nghệ nhân và vinh danh trên 100 gia tộc nhiều thế hệ gìn giữ nghề truyền thống. Thực tiễn cho thấy, hơn một nửa số Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú được Nhà nước phong tặng trong thời gian qua từng được Hiệp hội tôn vinh từ trước. Điều đó cho thấy vai trò rất lớn của các tổ chức xã hội nghề nghiệp như Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trong việc phát hiện, dìu dắt, bồi dưỡng và lan tỏa giá trị của đội ngũ nghệ nhân trong cả nước.

Phát biểu tham luận tại hội thảo, ông Vũ Hy Thiều, cho rằng dự thảo Nghị định đã mở ra hướng tiếp cận mới trong phát triển làng nghề khi đặt trọng tâm vào đổi mới sáng tạo nhưng vẫn giữ gìn bản sắc truyền thống. Theo ông, trong thời gian tới cần ưu tiên hỗ trợ các nghề có nguy cơ mai một, đồng thời tăng cường đào tạo nghề, truyền nghề cho thế hệ trẻ để bảo đảm tính kế thừa của các làng nghề Việt Nam.

Ông Vũ Hy Thiều, Chuyên gia ngành TCMN cũng đề xuất cần có cơ chế ưu tiên đối với các sản phẩm đạt giải trong các cuộc thi sáng tạo, thiết kế sản phẩm làng nghề nhằm khuyến khích đổi mới mẫu mã nhưng vẫn giữ được “hồn cốt” truyền thống. Bên cạnh đó, chương trình phát triển làng nghề cần chú trọng phát triển sản phẩm theo phong cách truyền thống riêng của từng làng nghề để tạo nên bản sắc và giá trị khác biệt trên thị trường.

Có thể thấy, điều mà các đại biểu cùng chia sẻ tại hội thảo không đơn thuần là câu chuyện hoàn thiện một nghị định quản lý nhà nước. Xa hơn, đó là nỗ lực tìm kiếm một mô hình phát triển mới cho làng nghề Việt Nam – nơi kinh tế và văn hóa không tách rời nhau; nơi người nghệ nhân không chỉ làm ra sản phẩm mà còn giữ gìn ký ức cộng đồng; và nơi mỗi làng nghề không chỉ là một đơn vị sản xuất mà còn là một không gian văn hóa sống.

Trong tiến trình phát triển ấy, vai trò của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam ngày càng được khẳng định rõ nét như một cầu nối giữa nghệ nhân, làng nghề với các cơ quan quản lý nhà nước và thị trường. Không chỉ tham gia phản biện chính sách, Hiệp hội còn góp phần quan trọng trong công tác tôn vinh nghệ nhân, bảo tồn nghề truyền thống, xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và thúc đẩy phát triển du lịch làng nghề. Nhiều chương trình do Hiệp hội triển khai trong thời gian qua đã góp phần khơi dậy niềm tự hào nghề nghiệp, tạo động lực cho các thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống.

Trong dòng chảy hiện đại hóa mạnh mẽ hiện nay, nếu không có những chính sách đủ sâu và phù hợp, nhiều giá trị nghề truyền thống có thể bị mất đi vĩnh viễn. Bởi vậy, việc hoàn thiện Nghị định lần này được kỳ vọng sẽ tạo ra một nền tảng pháp lý đủ mạnh để các làng nghề Việt Nam không chỉ “sống được”, mà còn có thể phát triển bền vững, giữ được hồn cốt văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới.