Bước chân khỏi nương cũ

Người Thái ở Mường Chanh gắn với cây cà phê Arabica từ lâu. Những triền đồi nơi đây được thiên nhiên ưu đãi về độ cao, khí hậu và thổ nhưỡng, đủ điều kiện để tạo nên thứ cà phê có hương vị khác biệt. Nhưng trong suốt nhiều năm, giá trị ấy gần như bị bỏ quên. Bà con chăm cây theo kinh nghiệm cũ, đến vụ thì thu hoạch đồng loạt, quả xanh lẫn quả chín đều tuốt một lượt cho kịp bán. Cà phê vừa hái xong đã chất lên xe thương lái. Người dân gần như không có quyền quyết định giá trị sản phẩm do chính mình làm ra. Cứ thế, “vàng xanh” vẫn không thể giúp người trồng đổi đời.

Chị Cầm Thị Mòn, sinh năm 1990, ở bản Mảy, xã Chiềng Chung cũ (nay là xã Mường Chanh), là người chứng kiến rõ nhất vòng luẩn quẩn ấy. Nhiều năm làm công tác Hội phụ nữ, chị hiểu rằng nếu tiếp tục cách sản xuất cũ, bà con sẽ mãi chỉ đứng ở phần thấp nhất trong chuỗi giá trị cà phê. “Chúng tôi nhận ra vấn đề không nằm ở cây cà phê, mà ở cách mình làm ra nó”, chị Mòn nói.

Năm 2020, chị đứng ra vận động thành lập HTX Ara-Tay Coffee. Ý tưởng ấy khi đó không dễ được đồng tình. Phụ nữ dân tộc ở bản vốn quen lên nương, ít ai nghĩ có ngày mình sẽ làm thương hiệu, bán hàng hay vận hành một mô hình sản xuất bài bản.

Không có nguồn vốn lớn, các thành viên góp sức theo cách riêng: người có tiền góp tiền, người không có thì góp ngày công, góp nguyên liệu. Từ 14 phụ nữ ban đầu, HTX Ara-Tay Coffee ra đời giữa những hoài nghi của không ít người.

Từ hạt Arabica vùng cao, Ara-Tay Coffee đang từng bước xây dựng thương hiệu cà phê mang dấu ấn riêng của Sơn La.

Tên gọi Ara-Tay cũng mang nhiều tầng ý nghĩa. “Ara” là Arabica, giống cà phê chủ lực của Sơn La. “Tay” vừa gợi nhắc dân tộc Thái, vừa tượng trưng cho đôi bàn tay làm ra sản phẩm.

Theo chị Mòn, HTX muốn xây dựng một thương hiệu mà ở đó, mỗi hạt cà phê đều mang dấu ấn của con người và văn hóa bản địa. Sự thay đổi đầu tiên bắt đầu ngay trên nương đồi.

Thay vì “hái xô” như trước, các thành viên chuyển sang “hái chọn”, chỉ thu hoạch những quả chín đỏ đạt độ đường tốt nhất. Công việc trở nên cầu kỳ hơn, mất thời gian hơn, nhưng đổi lại là chất lượng nguyên liệu đồng đều.

“Một ly cà phê ngon phải bắt đầu từ khâu hái quả. Nếu nguyên liệu không tốt thì máy móc hiện đại đến đâu cũng không cứu được hương vị”, chị Mòn chia sẻ.

Từ những lớp tập huấn, những chuyến đi học hỏi mô hình, người phụ nữ từng chỉ quen việc nương rẫy giờ bắt đầu tiếp cận với khái niệm chế biến sâu, thương mại điện tử, xây dựng sản phẩm OCOP và kinh tế số. Cũng từ đó, cách nghĩ về cây cà phê ở Mường Chanh dần thay đổi.

Khi Arabica vùng cao mang tên OCOP 4 sao

Đến khu sản xuất của Ara-Tay Coffee hôm nay, điều dễ nhận thấy nhất là sự chỉn chu. Giữa vùng núi cao là hệ thống 12 nhà màng sấy cà phê theo hiệu ứng nhà kính. Khu sơ chế, máy xát vỏ công nghệ ướt công suất 5 tấn/giờ cùng quy trình kiểm soát chất lượng khá nghiêm ngặt.

Quả cà phê sau khi thu hoạch được lựa chọn kỹ, loại bỏ hạt lỗi ngay từ đầu vào. Việc phơi sấy không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết như trước mà được kiểm soát để giữ ổn định hương vị.

Người dân giới thiệu sản phẩm cà phê đặc sản tới du khách ngay tại vùng sản xuất.

Theo chị Mòn, HTX ưu tiên giữ lại đặc trưng nguyên bản của Arabica Sơn La: vị chua thanh, hương trái cây và hậu ngọt sâu. Từ nguồn nguyên liệu ấy, HTX phát triển 4 dòng sản phẩm gồm: cà phê nhân xanh Natural, cà phê Honey nhân xanh, cà phê rang xay Natural và cà phê rang xay Honey.

Năm 2026, 3 sản phẩm của Ara-Tay Coffee được công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh. Trước đó, sản phẩm cà phê Honey của HTX cũng đạt danh hiệu “Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2025”.

Thế nhưng, điều tạo nên sự khác biệt của Ara-Tay không chỉ nằm ở các chứng nhận. HTX đang xây dựng mô hình sản xuất theo hướng tuần hoàn. Toàn bộ vùng nguyên liệu khoảng 70ha cùng hơn 300 hộ liên kết đều canh tác theo hướng hữu cơ. Phụ phẩm sau chế biến được tận dụng để ủ phân vi sinh, quay trở lại phục vụ sản xuất thay vì thải bỏ như trước. Cách làm ấy vừa giảm chi phí, vừa giữ đất không bị bạc màu. Điều đáng nói hơn là sự thay đổi trong tư duy của người dân.

Sản phẩm cà phê Ara-Tay Coffee góp phần nâng cao giá trị hạt Arabica và tạo sinh kế cho người dân địa phương.

Những hộ từng chỉ quen bán cà phê tươi nay bắt đầu quan tâm đến độ chín của quả, độ ẩm của hạt, quy trình sơ chế và tiêu chuẩn chất lượng. Họ đã hiểu rằng giá trị của cà phê không nằm ở số lượng thu hoạch được nhiều hay ít, mà nằm ở việc sản phẩm có đủ tốt để giữ chân thị trường hay không.

Năm 2026, khi giá cà phê tăng mạnh, Ara-Tay Coffee xuất bán hàng chục tấn cà phê nhân xanh chất lượng cao, mang về doanh thu nhiều tỷ đồng. Nhưng với chị Mòn, điều khiến chị vui nhất không phải doanh số. “Điều chúng tôi muốn là người tiêu dùng nhớ rằng Sơn La có cà phê ngon thật sự, được làm một cách tử tế”, chị nói.

Cà phê Ara-Tay Coffee - thành quả từ hành trình chuyển đổi sản xuất và nâng tầm nông sản vùng cao.

Ngồi bên ly cà phê Ara-Tay nóng hổi giữa núi rừng, tôi cảm nhận rõ vị chua thanh nơi đầu lưỡi, hậu ngọt kéo dài như hơi thở của đại ngàn. Và chợt hiểu rằng: điều quý giá nhất mà OCOP mang lại không chỉ là những ngôi sao trên tấm chứng nhận. Nó đánh thức niềm tin rằng, những người phụ nữ từng quanh năm “chân lấm tay bùn” hoàn toàn có thể làm chủ thương hiệu của mình. Niềm tin rằng từ những bản làng vùng núi xa xôi, nông sản Việt vẫn có thể bước ra thị trường bằng sự tử tế và lòng tự trọng.