Vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cùng các cháu nội phơi tranh.

Giữa bao thăng trầm, khi nhiều người dân trong làng chuyển sang nghề khác mưu sinh thì trong nếp nhà ấy, giấy dó, màu điệp cùng những bản khắc gỗ vẫn được nâng niu để giữ “hồn dân tộc”.

Nôi nghiệp làm tranh

Dù đã về cõi người hiền cách đây hơn mười năm nhưng dấu ấn của nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam vẫn hiện diện trong từng bản khắc, từng công đoạn làm tranh và cả lối sống, nếp nghĩ, cách làm của con, cháu hôm nay.

Vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cùng các cháu nội phơi tranh.

Nhìn lại chặng đường giữ nghề của gia đình, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa (con trai cả của cụ Sam) chia sẻ: “Tôi được các cụ kể rằng, sau năm 1945, chiến tranh cùng những biến động của lịch sử khiến nghề tranh Đông Hồ gần như rơi vào quên lãng. Mãi đến khoảng năm 1960 - 1961, khi Hợp tác xã Nông nghiệp Song Hồ được thành lập, nghề tranh mới có cơ hội hồi sinh thông qua Tổ sản xuất tranh dân gian.

Năm 1967, bố tôi được tín nhiệm bầu làm Tổ trưởng tổ sản xuất tranh. Trong suốt 22 năm sau đó, bằng tâm huyết và uy tín, cụ đã quy tụ được hầu hết các nghệ nhân có tay nghề trong làng tham gia khôi phục lại nghề, đưa những bức tranh Đông Hồ trở lại với đời sống. Đến cuối thập niên 1980, thị trường xuất khẩu tranh sang các nước Đông Âu bị đứt gãy và Tổ sản xuất tranh dân gian buộc phải giải thể vào năm 1989. Để mưu sinh, nhiều gia đình chuyển sang làm hàng mã”.

Giữa thời kỳ làng nghề bế tắc, nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam vẫn quyết định thành lập cơ sở sản xuất tranh của gia đình. Cụ còn đi đến từng nhà trong làng sưu tầm, mua lại những bản khắc cổ có nguy cơ thất lạc. Bởi theo cụ, mỗi bản khắc không chỉ là một công cụ làm nghề mà còn là ký ức của làng tranh, là kết tinh tài hoa của bao thế hệ nghệ nhân. Thuận Thảo BẮC NINH: Một gia đình có 5 nghệ nhân giữ nghề tranh Đông Hồ Ở làng tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), gia đình cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam là một trong số ít gia đình đã bền bỉ giữ nghề làm tranh trong suốt hơn 60 năm qua.

Nhờ có cơ sở sản xuất mà cả gia đình ông Hoa đã gắn bó với nghề làm tranh suốt hơn 60 năm nay. Thế hệ con cháu trong nhà, bảy tám tuổi đã biết phơi tranh, xếp giấy, pha màu, tập cầm ván khắc rồi chập chững học cách in tranh. Cứ thế, nghề được âm thầm gìn giữ qua những công việc, nếp sinh hoạt thường ngày của gia đình. “Khi tuổi cao, cha tôi lui về nghỉ ngơi, trao lại cơ sở sản xuất cho vợ chồng tôi tiếp quản. Còn em trai tôi Nguyễn Hữu Quả cũng tách ra mở cơ sở riêng tiếp tục nối nghiệp” - ông Hoa nói.

Cả cuộc đời tâm huyết giữ nghề truyền thống, nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã được Chủ tịch nước phong tặng Nghệ nhân Ưu tú. Trong gia đình còn có bà Nguyễn Thị Oanh (con dâu trưởng) và ông Nguyễn Hữu Quả (con trai thứ) cũng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Ông Nguyễn Hữu Hoa (chồng bà Oanh) và anh Nguyễn Hữu Đạo (con trai ông Quả) được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh phong tặng danh hiệu nghệ nhân cấp tỉnh.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh

Nỗ lực quảng bá, lan tỏa tinh hoa

Trong căn nhà xưa giữa làng Mái, những chồng ván khắc được xếp ngay ngắn dọc bức tường như một thư viện ký ức của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Trên chiếc bàn cũ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa cẩn thận đặt bản khắc lên tờ giấy dó, dùng miếng xơ mướp miết cho mực thấm đều vào từng thớ giấy. Chỉ sau vài động tác thuần thục, bức “Vinh quy bái tổ” hiện lên sắc nét.

Cạnh đó, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh đang cặm cụi tô vẽ từng lớp màu trên nền giấy điệp óng ánh. Hơn nửa thế kỷ sớm hôm cần mẫn, mải miết xoay vần hết làm giấy lại chế tác màu, in tranh, bà Oanh không chỉ thành thục mọi công đoạn, nắm giữ trọn vẹn những bí quyết gia truyền mà còn sáng tạo hơn 50 mẫu tranh mới trên nền chất liệu truyền thống, góp phần đa dạng hóa sản phẩm để phù hợp với thị hiếu công chúng.

Gia tài lớn nhất mà cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam để lại không phải là hàng trăm bản khắc hay những danh hiệu mà đó là một nếp nhà, một nghề của cha ông được truyền giữ bằng lao động, bằng tình yêu bền bỉ và trách nhiệm sâu sắc với di sản.

Mỗi năm, cơ sở sản xuất tranh của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh đón hàng nghìn lượt du khách đến tham quan, trải nghiệm in tranh, lắng nghe những câu chuyện về lịch sử làng nghề, về từng bản khắc, từng gam màu thiên nhiên và triết lý nhân sinh ẩn chứa trong mỗi bức tranh. Nhờ hoạt động du lịch mà các sản phẩm của gia đình có thêm thị trường đầu ra, mang đến một sức sống mới cho di sản.

Trong khi đó, tại cơ sở của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, tiếng đục ván khắc in tranh cũng đều đặn mỗi ngày như một lời cam kết rằng di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vẫn đang được bảo tồn và phát triển. Chính từ nếp nhà ấy, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã, đang và tiếp tục được truyền từ cha sang con, từ ông sang cháu, từ đôi bàn tay của thế hệ trước sang ánh mắt chăm chú của thế hệ sau, từ thái độ nghiêm cẩn với từng nét đục chạm đến ý thức đổi mới, sáng tạo để góp phần lan tỏa tinh hoa văn hóa quê hương ra thế giới.

Điều đáng mừng là hành trình giữ nghề đang có sự tham gia đồng hành tích cực của những người trẻ. Anh Nguyễn Hữu Đạo (sinh năm 1990), con trai Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, sau khi tốt nghiệp đại học dù có cơ hội việc làm tốt nhưng anh vẫn trở về quê nối nghiệp cha ông. Giữa nhiều lựa chọn, chàng nghệ nhân trẻ đã tự nguyện gánh lấy trách nhiệm tiếp nối truyền thống gia đình.

Cùng với duy trì sản xuất và đón khách tham quan, các nghệ nhân, thành viên trong gia đình Nguyễn Hữu còn tích cực tham gia trình diễn, quảng bá tranh Đông Hồ tại những lễ hội văn hóa, sự kiện du lịch trong nước và quốc tế, góp mặt trong nhiều hoạt động văn hóa đối ngoại quan trọng của quốc gia. Từ những bản khắc mộc mạc của làng quê Kinh Bắc, tranh Đông Hồ dần trở thành một “đại sứ văn hóa” mang theo vẻ đẹp tâm hồn và “mã gen” văn hóa Việt Nam đến với bạn bè khắp năm châu.