Nghề chằm nón lá ở xã Hòa An đã tồn tại hơn trăm năm, phần lớn tại các ấp An Mỹ, Bình Phú, Bình Quới và Bình Thạnh 2.

Trong đó ấp Bình Thạnh 2 tham gia đông nhất với 571 hộ làm nghề (chiếm 69,5% dân số của ấp). Từ nghề chằm nón lá đã nuôi sống nhiều gia đình, chẳng những tăng thu nhập cho bà con, mà còn góp phần giảm nghèo, đưa nền kinh tế của xã ngày phát triển ổn định.

Để thành phẩm một chiếc nón lá, người thợ phải đầu tư, tỉ mẫn qua nhiều công đoạn: trước hết phải kiềng vành lên khuôn (mô) nón rồi kế đến là kết lá. Bước kế tiếp là họ bắt đầu xoay lá trên khuôn. Công đoạn này rất quan trọng, đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm mới xoay lá đều, tròn và đẹp: đầu tiên là xoay lớp lá bên trong trước, rồi đến lớp giấy báo, cuối cùng là xoay lớp lá bên ngoài. Sau khi xoay đầu nón xong, người thợ sẽ dùng một cái vành, chụp lên bên ngoài khuôn nón để giữ cho lá nằm cố định, giúp người thợ chằm được dễ dàng. Tiếp đến là thao tác chằm nón, công đoạn này tương đối dễ so với các công đoạn khác khi làm nón. Chỉ cần mũi kim đều, khoảng cách giữa các mũi kim vừa phải, không xa quá là đã đạt yêu cầu. Ráp vành là công đoạn khá quan trọng, người thợ sẽ vót 01 cọng nan có thân dẹp gọi là cây tiến, cặp vào vành nón để khi nứt, vành nón được tròn và chắc chắn, nón sử dụng được lâu bền.

Làng nghề truyền thống chằm nón lá Hòa An sáng tạo, đổi mới mẫu mã các sản phẩm

Ngoài ra, người thợ còn trang trí bên trong của chóp nón bằng chỉ thêu màu đỏ, xanh, hồng... hình ngôi sao hay hình cái bông để tăng thêm nét đẹp cho sản phẩm của mình. Cuối cùng, nón được quét 1 lớp dầu bóng pha với xăng nhằm chống thấm nước, tăng độ bóng và độ bền cho sản phẩm. Thị trường tiêu thụ của làng nghề rộng khắp các tỉnh Đồng bằng sông cửu Long như: Kiên Giang, Đồng Tháp, Cà Mau, Bạc Liêu thậm chí đến Bình Dương, TP. Hồ Chí Minh và xuất ngoại sang Campuchia. Chiếc nón lá tùy theo độ dày, mỏng (theo mũi kim xâu lá khác nhau) sẽ có giá dao động từ 10 đến 60 ngàn đồng, trừ tất cả các chi phí, người thợ có thể lấy công làm lời được khoảng 200 ngàn đồng.

Một gia đình có thể tất cả các thành viên đều tham gia từng công đoạn chằm một chiếc nón: con nhỏ có thể lau lá, nứt vành, các chị, các mẹ thì đảm đương phần quan trọng là: xoay lá trên khuôn, chằm nón,… Cô Lê Thị Vân, đại diện làng nghề chằm nón lá Hòa An cho biết thêm: “Một nhà cũng mấy người chằm, toàn xã ai cũng biết chằm, từ mẹ dạy con rồi con dạy cháu. Mọi người trong gia đình đều tham gia: đàn ông chẻ vành, vót vành, người ta mua trúc về cưa khúc, rồi chẻ nhỏ, vót rồi phơi khô mới làm... Cũng có nhiều chị, em hoàn cảnh khó khăn cũng nhờ bên ấp, xã giới thiệu vay ngân hàng chính sách có vốn rồi làm khấm khá lên, cũng có nhiều hộ thoát nghèo”

Hiện nghề chằm nón lá tại Hòa An có thể được coi là đang “ăn nên làm ra”, đáp ứng được thị hiếu của người sử dụng: có thể sử dụng làm nghề nông, du lịch, sinh hoạt hàng ngày, … Trung bình, một người ngoài công việc chính của gia đình, có thể chằm được 4 đến 7 cái nón, một tháng xã Hòa An có thể cung cấp ra thị trường từ 1.200 đến 3.000 nón.

Mặt được là vậy, nhưng hiện nghề chằm nón lá Hòa An đang đứng trước nhiều thách thức như: Sự lấn áp của các sản phẩm mũ, nón từ len, vải sợi, thị trường tiêu thị bó hẹp, khả năng phát triển không sáng, giá nguyên liệu còn khá cao, thường bị ép giá, quy mô sản xuất còn mang tính chất gia đình nhỏ lẻ, tự phát, chưa thống nhất về mẫu mã, do đặc thù nghề thủ công nên khi thị trường yêu cầu số lượng lớn, người thợ không đáp ứng được cũng là bất cặp của làng nghề…

Có thể thấy dù còn nhiều khó khăn phía trước nhưng với tinh thần cần mẫn, sự chịu khó của người dân, sáng tạo, đổi mới mẫu mã các sản phẩm, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất… làng nghề truyền thống chằm nón lá Hòa An hứa hẹn tương lai sẽ vẫn phát triển như trước đây từng có, giữ gìn nét đẹp văn hóa của thế hệ trước, ổn định chính sách an sinh xã hội địa bàn xã Hòa An của huyện Chợ Mới.

Bài và ảnh Bảo Dinh - Ngọc Minh