Thôn Đông Bình nổi danh với làng chiếu Bàn Thạch nằm tách biệt với thế giới bên ngoài giống như một ốc đảo nằm lơ lửng giữa 3 dòng sông (sông Thu Bồn, sông Ly Ly và sông Trường Giang). Không ồn ào, không xô bồ so với những làng nghề khác, Bàn Thạch nhà cách nhà bởi hàng rào dây leo, lá mơ, mồng tơi hay hàng chè tàu. Bên trong cái thanh bình có phần tĩnh lặng ấy là những con người ngày đêm khéo léo, chăm chỉ miệt mài bên khung cửi để tạo nên những chiếc chiếu với nét độc đáo riêng…

(Ảnh: ST)

Theo sử sách chép lại, trong giai đoạn Trịnh Nguyễn phân tranh, người dân ở các vùng như Hà Tĩnh, Thái Nguyên di cư vào Nam, đến Quảng Nam thấy thiên thời địa lợi nhân hòa nên đã dừng lại khai hoang lập nghiệp. Trong quá trình di cư, người dân ở các tỉnh thành đã mang theo nghề làm chiếu để phát triển tại vùng đất này.

Thiên nhiên trù phú, nơi đây bạt ngàn những cánh đồng cói và đay, cao đến ngang vai, phất phơ theo chiều gió. Tận dụng những ưu thế vốn có của tự nhiên nơi đây, người dân đã sử dụng cây cói và đay làm nguyên liệu dệt thành những chiếc chiếu vừa bền vừa chắc, nổi danh khắp vùng. Kết với với vị trí thuận lợi - nằm ở hợp lưu các con sông lớn, Bàn Thạch đã trở thành nơi giao thương sầm uất.
Thời phong kiến, sản phẩm làng nghề nổi tiếng gần xa, từng là sản phẩm trao đổi của những thương nhân người Hoa và cũng từng là cống phẩm cho triều đình, quan lại và quý tộc.

(Ảnh: ST)

Thời hoàng kim, có tới hơn 700 người dân trong làng làm nghề dệt chiếu. Trước kia, chiếu Bàn Thạch đã xuất khẩu sang các nước Đông Âu và Liên Xô, đến nay đã vươn ra hơn 30 quốc gia trên toàn thế giới. Tại những lễ hội lớn như Festival Huế, Ấn tượng Mỹ Sơn hay Lễ hội bà Thu Bồn được tổ chức hằng năm đều có mặt sản phẩm chiếu Bàn Thạch.

Tại làng Bàn Thạch có một chợ phiên chỉ bán duy nhất sản phẩm chiếu của Quảng Nam. Chợ phiên nơi đây họp từ 4 - 5 giờ sáng, bán đủ các loại chiếu, người mua từ khắp nơi tìm về để chọn chiếu.
Hơn 500 năm qua, làng chiếu Bàn Thạch đã trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, nghề truyền thống này vẫn gắn liền với cuộc sống của người dân nơi đây. Thu nhập của người dân tại đây gần như 90% dựa vào dệt chiếu và bán chiếu. Do đó hầu hết từ già trẻ, gái trai trong làng đều tập trung vào nghề chiếu, mỗi người mỗi việc. Nghề dệt chiếu không chỉ là công việc mưu sinh, mà còn giúp những người con của làng gìn giữ, lưu truyền nghề truyền thống của ông cha để lại.

(Ảnh: ST)

Thế nhưng, cùng với thời gian, những chiếc chiếu được dệt thủ công không còn "đủ sức" nuôi sống người dân. Những năm gần đây, nhiều người đã không còn mặn mà với nghề làm chiếu mà chuyển sang những công việc khác cho thu nhập cao hơn. Ký ức về một thời thịnh vượng của làng nghề truyền thống chiếu Bàn Thạch trở thành sự tiếc nuối…

Làm gì để khôi phục làng nghề, không chỉ là nỗi đau đáu của những người con làng nghề truyền thống chiếu Bàn Thạch.

Làng nghề truyền thống mai một và lao động trẻ không còn mặn mà với nghề là thực trạng chung của nhiều làng nghề truyền thống hiện nay, do đa phần các nghề truyền thống đều mang lại hiệu quả kinh tế không cao.

(Ảnh: ST)

Thời gian qua, nhằm khôi phục các làng nghề truyền thống, tỉnh Quảng Nam đã có nhiều chương trình để hỗ trợ cho các làng nghề phát triển, tuy nhiên chưa phát huy được hiệu quả. Tại làng nghề chiếu Bàn Thạch, địa phương đang tính đến hướng phát triển làng nghề gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Đưa người dân làng nghề vào phục vụ du lịch, có thể sẽ là giải pháp phù hợp để khôi phục, phát triển lại làng nghề.

(Ảnh: ST)

Hiện một số dự án du lịch ở xã Duy Vinh đã được tỉnh Quảng Nam thống nhất cho đầu tư du lịch sinh thái và và du lịch cộng đồng. Các dự này đều có hướng sẽ đưa các ngành nghề truyền thống vào phát triển du lịch, trong đó có làng nghề truyền thống chiếu Bàn Thạch. Và, khi các dự án du lịch này đi vào hoạt động, không chỉ làng nghề truyền thống chiếu Bàn Thạch mà những làng nghề truyền thống nói chung trên địa bàn huyện cũng có cơ hội được khôi phục và phát triển trở lại, tạo công ăn việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Hồng Diễm

Nguyên liệu làm chiếu là từ cói và sợi đay. Người dân sẽ tiến hành bứt cói đem về nhà, chẻ thành những sợi nhỏ và đem phơi dưới trời nắng gắt khoảng 4 - 5 ngày. Đến khi sợi chiếu khô lại nhưng phải đảm bảo vẫn giữ được độ dai và chắc thì tiến hành các công đoạn làm chiếu.
Sau khi sợi chiếu phơi khô đạt chuẩn sẽ được đem nhuộm màu. Muốn cho màu nhuộm được đẹp và khó phai thì người dân nơi đây phải nhúng từng chùm nhỏ vào nồi phẩm màu đã nấu. Sợi cói sau khi đã nhuộm màu sẽ đem phơi khô dưới trời nắng. Lưu ý, phơi dưới nắng vừa, không để bị mốc do nắng yếu hoặc bị gãy do nắng gắt.
Sợi cói sau khi phơi khô thì được người dân làng nghề mang đi dệt chiếu. Để dệt chiếu phải chuẩn bị khung và thoi dệt và cần 2 người mới thực hiện công đoạn dệt, một người đưa thoi, luồn sợi và một người kia kéo khung cửi. Chiếu dệt xong sẽ được cắt vuông vắn và cố định lại 4 cạnh để không bị xổ ra. Người dân tại làng dệt chiếu cổ Bàn Thạch thường dệt mỗi chiếc mất khoảng 3 - 4 tiếng, một ngày có thể làm được 4 - 5 chiếc.
Điểm đặc biệt ở các sản phẩm chiếu làng Bàn Thạch đó là các họa tiết tinh xảo được tạo thành từ những sợi cói và đay đã nhuộm màu chứ không phải in khuôn họa tiết lên chiếu