Trong bức tranh chung của du lịch Gia Lai, Làng nghề nón ngựa Phú Gia được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn độc đáo, bổ sung cho các loại hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch lịch sử - văn hóa đang từng bước hình thành tại vùng đất Tây Nguyên đại ngàn.

Từ làng nghề cổ truyền đến sản phẩm du lịch mới

Nón ngựa Phú Gia là sản phẩm thủ công độc đáo, gắn liền với đời sống văn hóa, lịch sử của cư dân vùng đất Bình Định xưa, nay là tỉnh Gia Lai. Trải qua hơn ba thế kỷ, chiếc nón không chỉ che nắng che mưa, mà còn mang trong mình dấu ấn của lịch sử, của tinh thần thượng võ Tây Sơn, của mỹ thuật dân gian được chắt lọc qua nhiều thế hệ.

Làng nghề nón ngựa Phú Gia tại thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai.

Làng nghề nón ngựa Phú Gia ở thôn Phú Gia, xã Cát Tường, tỉnh Bình Định - nay là xã Xuân An, tỉnh Gia Lai, hiện có gần 300 hộ dân theo nghề chằm nón. Mỗi chiếc nón được làm nên từ nhiều lớp lá, trải qua 10 công đoạn tỉ mỉ như phơi, ủ, xếp lá, chằm, thêu hoa văn, làm vành, kết quai… Trong đó, hoa văn Long - Lân - Quy - Phụng thêu tay tinh xảo chính là linh hồn tạo nên giá trị khác biệt của nón ngựa Phú Gia.

Tháng 4/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh nghề chằm nón ngựa Phú Gia vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, tạo nền tảng pháp lý và động lực để địa phương xây dựng đề án bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững.

Tuyên truyền, quảng bá về Lễ công bố, ra mắt sản phẩm du lịch tại Làng nghề nón ngựa Phú Gia.

Không dừng lại ở việc bảo tồn nghề di sản truyền thống, xã Xuân An mạnh dạn xây dựng sản phẩm du lịch Làng nghề nón ngựa Phú Gia như một hành trình trải nghiệm di sản dành cho du khách. Du khách không chỉ đến tham quan, mua sắm sản phẩm, mà còn được trực tiếp hòa mình vào đời sống làng nghề, tự mình trải nghiệm 10 công đoạn làm nón theo sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Đó là hành trình trải nghiệm di sản, nơi du khách được chạm vào lịch sử, vào ký ức và giá trị văn hóa sống động của vùng đất này.

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan 76 tuổi, 62 năm làm nghề chằm nón, gia đình trải qua 5 đời gắn bó với nghề chằm nón ngựa Phú Gia.

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan là chủ cơ sở sản xuất nón ngựa Phú Gia tại Làng nghề nón ngựa Phú Gia, thôn Phú Gia, xã Xuân An chia sẻ: Bản thân tôi rất phấn khởi khi UBND xã Xuân An tổ chức công bố, ra mắt sản phẩm du lịch nón ngựa Phú Gia. Đây là nguồn động lực lớn lao để các nghệ nhân làng nghề cố gắng tạo ra những sản phẩm đẹp nhất, để phục vụ du khách tham quan và mua sắm nón ngựa Phú Gia làm quà lưu niệm.

“Tại đây, du khách có thể ngồi bên khung chằm nón, lắng nghe nghệ nhân kể chuyện về nguồn gốc chiếc nón gắn với đội quân Tây Sơn thần tốc, tận mắt chứng kiến từng công đoạn chế tác và tự tay thực hiện những đường kim, mũi chỉ đầu tiên dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân lâu năm. Chính sự tương tác ấy đã biến di sản “tĩnh” thành di sản “sống”, nơi giá trị văn hóa được truyền tải bằng trải nghiệm thực tế”, Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan bày tỏ.

Ngày 20/12/2025, UBND xã Xuân An tổ chức Lễ công bố, ra mắt sản phẩm du lịch nón ngựa Phú Gia tại Làng nghề nón ngựa Phú Gia.

Phó Chủ tịch UBND xã Xuân An Hồ Văn Tuấn, cho biết: Công bố và ra mắt sản phẩm du lịch tại Làng nghề nón ngựa Phú Gia là một sự kiện mang tính lịch sử, đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của làng nghề truyền thống hơn 300 năm tuổi trong vận hội phát triển mới của xã Xuân An. Phú Gia không chỉ là tên một ngôi làng, mà đã trở thành biểu tượng nghệ thuật thủ công tinh xảo của vùng đất Bình Định - Gia Lai. Việc nghề chằm nón ngựa được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào của các nghệ nhân, mà còn là tài sản văn hóa quý giá của cả cộng đồng.

Giữ nghề cho hôm nay, trao di sản cho mai sau

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (76 tuổi), 62 năm làm nghề chằm nón, gia đình trải qua 5 đời gắn bó với nghề chằm nón ngựa Phú Gia. Ngày 27/5/2025, ông Đỗ Văn Lan vinh dự được Chủ tịch nước Lương Cường tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, vì đã có nhiều cống hiến trong gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ.

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan cùng với chiếc nón ngựa Phú Gia, có lịch sử hình thành làng nghề hơn 300 năm.

Khi nhìn thấy sản phẩm truyền thống của làng nghề được công nhận là sản phẩm du lịch, Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan xúc động bộc bạch: Để những sản phẩm của nghệ nhân Làng nghề nón ngựa Phú Gia đến với du khách trong và ngoài nước, thì bản thân những người nghệ nhân chúng tôi phải cố gắng tạo ra những sản phẩm đẹp nhất, chỉnh chu nhất, tinh hoa nhất. Đồng thời, truyền dạy lại kinh nghiệm nghề chằm nón cho thế hệ trẻ có trách nhiệm gìn gìn nghề truyền thống quê cha đất tổ. Bên cạnh đó, nhằm thu hút du khách đến với làng nghề, chúng ta cần đầu tư nâng cấp đường ra vào làng nghề thuận lợi hơn và xây dựng khu trưng bày sản phẩm của làng nghề, để du khách tham quan, mua sắm sản phẩm du lịch làng nghề.

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan vinh dự được Chủ tịch nước Lương Cường tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, vì đã có nhiều cống hiến trong gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ.

Phó Chủ tịch UBND xã Xuân An Hồ Văn Tuấn chia sẻ: Đề án phát triển Làng nghề nón ngựa Phú Gia tập trung vào việc gìn giữ không gian truyền thống, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, nâng cao chất lượng và mẫu mã sản phẩm, đồng thời hình thành chuỗi hoạt động du lịch gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Việc công bố sản phẩm du lịch làng nghề chính là bước đi cụ thể hóa Nghị quyết của Đảng ủy và HĐND xã Xuân An, đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Nghề chằm nón ngựa đòi hỏi người nghệ nhân phải chịu khó và khéo léo từng đường kim mũi chỉ.

“Chính quyền xã sẽ đồng hành cùng bà con trong việc xây dựng vùng nguyên liệu tại chỗ, ứng dụng công nghệ để giảm bớt nhọc nhằn trong sản xuất và quan trọng nhất là đưa sản phẩm của bà con đến với thị trường du lịch rộng lớn. Mỗi người dân Xuân An sẽ trở thành một “đại sứ du lịch”, đón tiếp du khách bằng sự chân thành, hiếu khách, để mỗi chuyến thăm làng nghề trở thành trải nghiệm đáng nhớ. Chúng tôi cũng mời gọi hợp tác đến các doanh nghiệp lữ hành, nhà đầu tư trong và ngoài tỉnh Gia Lai. Chính quyền địa phương cam kết tạo điều kiện thuận lợi, đảm bảo môi trường du lịch an toàn, văn minh, hướng tới phát triển bền vững. Sự thành công của du lịch làng nghề chính là thành công của sự liên kết giữa chính quyền - người dân và doanh nghiệp”, ông Hồ Văn Tuấn cho hay.

Chiếc nón ngựa Phú Gia có giá 3 triệu đồng đang là sản phẩm du lịch rất hấp dẫn đối với các du khách nước ngoài.

Từ những chiếc nón mộc mạc nhưng tinh xảo, từ câu chuyện hơn 300 năm giữ nghề của người dân Phú Gia, sản phẩm du lịch mới này hứa hẹn sẽ mang đến cho du khách trải nghiệm khác biệt. Là nơi mà quá khứ và hiện tại giao thoa, nơi di sản không chỉ được ngắm nhìn, mà còn được chạm, được sống, được lan tỏa, được gìn giữ và tỏa sáng trên miền đất Xuân An, Gia Lai.

10 công đoạn chế tác làm nên chiếc nón ngựa Phú Gia.

Quảng bá hình ảnh nghề chằm nón ngựa Phú Gia trên đường vào Làng nghề nón ngựa Phú Gia.