Nghệ nhân Tôn Nữ Thị Hà- truyền nhân của ẩm thực cung đình Huế

Bà được sách Guinness Việt Nam công nhận là “Người làm nhiều nghề nhất”, đã làm 16 nghề khác nhau như: Nấu ăn, trồng cây kiểng, ngành y, nhiếp ảnh, vẽ chân dung, đúc chậu, dạy nghề đầu bếp, phiên dịch, pha rượu, làm bánh mứt… Trong đó, nghề nấu ăn được xem là thành công nhất của bà.

Bà Tôn Nữ Thị Hà sinh năm 1943, người gốc Huế, nổi tiếng là truyền nhân duy nhất của ẩm thực cung đình Huế, chế biến nhiều món ăn đặc sắc. Bà được biết đến nhiều nhất với danh hiệu truyền nhân của ẩm thực cung đình Huế. Đó chính là chân dung phác thảo của nghệ nhân, bàn tay vàng Tôn Nữ Thị Hà.

Năm lên 10, bà đã được các bà cô là vợ của các Quan Thượng thư Triều Nguyễn cho vào cung xem cách chế biến món ăn cho Vua và bày vẽ cách tỉa quả, nấu món ăn. Đến năm 23 tuổi, bà đã được người nhà tin tưởng giao cho nấu một bữa đại tiệc theo phong cách cung đình. Thế nhưng, thay vì khởi đầu từ ẩm thực cung đình, điểm xuất phát của bà lại từ chức danh là một cán bộ y tế, chuyên viên dinh dưỡng tại Bệnh viện Quảng Trị. Sau đó, bà may mắn được tham gia lớp tập huấn 6 tháng tại Viện Dinh dưỡng Việt Nam ở TP. Hồ Chí Minh, rồi trở thành Trưởng ban Dinh dưỡng bệnh viện Trung ương Huế, chuyên phục vụ 1.200 bệnh nhân/ ngày với việc nấu các món ăn theo bệnh lý để điều trị cho bệnh nhân.

Nghệ nhân Tôn Nữ Thị Hà

Năm 1972, bà chuyển sang dạy ở Trường Cán sự y tế điều dưỡng Huế và vinh dự được Bộ y tế cho tham gia lớp học 360 món ăn Âu, Á. Sau đó, bà được lọt vào tốp 1/12 người duy nhất ở Huế, theo đoàn của Bộ y tế sang Irắc hợp tác nấu ăn tại Bệnh viện phụ sản Irắc và một số khách sạn ở đó.

Bước ngoặc quyết định sự nghiệp của bà bắt đầu từ năm 1993, khi ông Đại sứ người Ý đến Bệnh viện Trung ương Huế kiểm tra về tính khả thi của dự án lập Trung tâm nghiên cứu dinh dưỡng. Lúc đó, bà Hà được lãnh đạo giao nhiệm vụ nấu một bữa ăn gia đình chiêu đãi ngài Đại sứ. Ăn xong, ông Đại sứ tấm tắc khen và khuyên bà nên mở nhà hàng để phục vụ các món ăn cung đình Huế. Với niềm đam mê ẩm thực vốn có, cùng với chuyên môn của một chuyên viên dinh dưỡng, bà đã quyết định mở nhà hàng và trở thành Nhà hàng vườn Tịnh Gia Viên nổi tiếng của cố đô Huế hôm nay.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh

Từ một chuyên gia dinh dưỡng bà về với ẩm thực cung đình, tên tuổi Tôn Nữ Thị Hà trở thành một khuôn mẫu cho các món ăn ẩm thực cung đình. Bà đã được mời giảng dạy về ẩm thực cung đình Huế tại nhiều thành phố trong cả nước và đã đi thỉnh giảng ở 15 quốc gia như Pháp, Ý, Bỉ, Tây Ban Nha và cũng đã được mời làm Chủ tịch Hội đồng Giám khảo một cuộc thi ẩm thực tại Tây Ban Nha.

Không dừng lại ở đó, để hoàn thiện khả năng về nghề bếp của mình, bà học thêm lớp phiên dịch Anh ngữ để có thể tự giao tiếp với người nước ngoài, học pha chế thực phẩm, làm bánh Tây, nấu ăn Nhật Bản, pha chế rượu Bartender...

Với niềm đam mê, sự cố gắng giữ gìn và quảng bá nền ẩm thực cố đô đến nhiều nơi trên thế giới bà Tôn Nữ Thị Hà đã vinh dự đoạt nhiều danh hiệu, bằng khen cao quý, đó là Bằng pha chế rượu Bartender, Bếp Nhật, danh hiệu nghệ nhân ẩm thực hàng đầu Việt Nam...

Không gian làm việc và trưng bày sản phẩm tranh Đông Hồ của bà Oanh

Nữ nghệ nhân Đông Hồ duy nhất và nửa thế kỷ “giữ lửa” nghề

Bà Nguyễn Thị Oanh là nữ nghệ nhân duy nhất ở Bắc Ninh vẫn "giữ lửa" nghề làm tranh dân gian Đông Hồ trong suốt gần nửa thế kỷ. Mới đây, bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú".

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh sinh năm 1960 tại làng Đông Hồ thôn Đông Khê xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống làm tranh dân gian lâu đời, lúc còn nhỏ được mẹ đẻ dìu dắt hướng dẫn, khi trưởng thành được bố chồng chỉ bảo truyền dạy.

“Hiện nghề làm tranh Đông Hồ mất công lắm mà kiếm chẳng được bao nhiêu nên mọi người trong làng chuyển nghề hết rồi. Cô làm vì đam mê, muốn giữ nghề."- bà Oanh chia sẻ.

Bà Oanh là vợ của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả và là con dâu trưởng của cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam. Bà đã có hơn 50 năm gắn bó với nghề. Từ năm 2010 nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam (bố chồng) tuổi cao sức yếu đã giao lại cho con dâu toàn quyền điều hành cơ sở sản xuất tranh dân gian của gia đình. Bà vừa điều hành chỉ đạo, tổ chức duy trì các hoạt động sưu tầm và sản xuất tranh dân gian, vừa sáng tác một số tranh theo đề tài mới như: Tranh chùa Dâu, tranh chùa Bút Tháp, tranh phật A di đà...Bà còn tích cực tham gia một số hoạt động lớn của quốc gia và quốc tế như: Tham Gia trưng bày sản phẩm tiêu biểu và trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại Bảo tàng dân tộc học phục vụ các đại biểu dự hội nghị APEC năm 2006, đã tham dự Festival Quảng Nam lần thứ V năm 2013 (có nhiều nước trên thế giới tham gia); Tham dự triển lãm Quốc tế Các sản phẩm từ giấy của các nước ASEAN năm 2013, trưng bày các sản phẩm tiêu biểu và trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, tham dự chương trình hoạt động nhân sự kiện Đại hội đồng Liên minh Nghị viện Thế giới IPU- 132 tại làng văn hóa các dân tộc Việt Nam, tham gia trưng bày các sản phẩm tiêu biểu và trình diễn làm tranh dân gian Đông Hồ trong chương trình giao lưu văn hóa với nữ Đại sứ và phu nhân Đại sứ tại Tiên Du – Bắc Ninh năm 2015…Bà đã có tranh tham dự thi và nhiều lần lọt vào vòng chung khảo và đã đạt một số giải thưởng lớn như: :Sản phẩm được nhiều người yêu thích nhất” tại triển lãm làng nghề năm Du lịch quốc gia Đồng Bằng Sông Hồng- Hải Phòng 2013; Giải vàng Fesival Bắc Ninh năm 2014; Đoạt giải A báo Nông thôn ngày nay năm 2015, đoạt giải Nhì (cuộc thi không có giải nhất) cuộc thi thiết kế sản phẩm du lịch năm 2019. Bà đã được Bộ trưởng Bộ VHTT& DL tặng Kỉ niệm chương, được phong tặng "Nghệ nhân làng nghề Việt Nam”, “nghệ nhân tỉnh Bắc Ninh”; Ngoài ra bà còn được tặng nhiều bằng khen, giấy khen cao quý khác.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt bên khung dệt chiếu cói.

Nghề làm tranh dân gian cũng giống như các nghề khác, có lúc thịnh lúc suy. Nhưng vì đam mê, trăn trở suy tư về việc lưu giữ giá trị truyền thống của thế hệ trước để lại, gia đình bà Nguyễn Thị Oanh hàng ngày vẫn miệt mài với các bức tranh Đông Hồ. Một khu nhà truyền thống dành riêng cho tranh Đông Hồ được xây dựng ngay tại lối vào làng, là nơi chia sẻ, giao lưu và bảo tồn nét đẹp văn hoá đã 400 năm tuổi, với những giá trị nội dung và nghệ thuật độc đáo. Hiện bà cũng đang truyền dạy lại nghề cho người con trai và con dâu. Bên cạnh đó, bà vẫn thường xuyên hướng dẫn, giới thiệu về dòng tranh cổ truyền cho các học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan, tìm hiểu dòng tranh Đông Hồ- một dòng tranh vừa chân chất, dân dã vừa sâu sắc, triết lí, đã được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một nét đặc sắc của văn hóa dân tộc.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt – Người giữ "hồn cói" Nga Sơn

Bà được biết đến là một nữ nghệ nhân có công lớn để vực dậy nghề dệt cói truyền thống Nga Sơn (Thanh Hóa), đưa cây cói trở thành cây thoát nghèo cho quê hương Nga Sơn...

Ấn tượng ban đầu khi về huyện Nga Sơn đối với nhiều người là vùng quê yên bình, nơi có những cánh đồng cói xanh mướt, trải dài bất tận. Đây chính là nguồn nguyên liệu cho nghề đan chiếu cói và làm đồ thủ công mỹ nghệ. Với tiềm năng đó, người dân Nga Sơn đã tạo nên sản phẩm nghề nức tiếng, giàu giá trị văn hóa, truyền thống và mang lại giá trị kinh tế cao. Thậm chí, chiếu cói Nga Sơn từng được xem như vật phẩm tiến cống dưới thời nhà Nguyễn. Vậy nhưng cây cói, nghề làm cói ở vùng đất này rốt cuộc cũng không tránh khỏi sự thăng trầm. Khi mất thị trường truyền thống, thị hiếu tiêu dùng của người dân thay đổi... khiến cho sản phẩm từ cói mất chỗ đứng trên thị trường, người trồng cói tưởng chừng buông bỏ. Nhưng bằng tình yêu, sự day dứt về nghề đã khiến người dân nơi đây quyết không để cói chết, nghề mất. Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt (70 tuổi) là một trong những người đã dành gần trọn cuộc đời mình để gắn bó với nghề cói của quê hương tâm tình.

Với tình yêu bất tận với cây cói và nghề cói quê hương, bà chưa bao giờ bỏ cuộc, luôn trăn trở tìm những hướng đi mới, tiềm năng cho nghề. Trải qua nhiều biến cố của thị trường, với sự quyết tâm, nghệ nhân Trần Thị Việt đã mang sản phẩm từ cây cói, như: chiếu cói, thảm ngồi, làn cói... và hàng trăm mẫu sản phẩm được làm từ cây cói ra thị trường thế giới.

“Đa dạng hóa các loại hình sản phẩm từ cói để đáp ứng với nhu cầu của người tiêu dùng là một chiến lược để phát triển nghề thủ công truyền thống đan lát gắn với cây cói, vì nếu chỉ làm chiếu thì chúng tôi khó bám trụ với nghề. Năm nay, tuy dịch Covid-19 hoành hành, nhưng công ty vẫn vượt kế hoạch chỉ tiêu tổng doanh thu hơn 20 tỷ đồng”- bà Việt cho biết.

“Yêu cói, cói không phụ lòng. Cứ đam mê với nghề lại càng tạo được sức sống cho nghề”, bà Việt tươi cười nói. Từ hướng mở thị trường trong nước, Công ty TNHH Việt Trang nhận thấy, thị trường nước ngoài rất thích những sản phẩm thủ công truyền thống của Việt Nam. Từ tâm huyết này, bà Việt chia sẻ với các con và mọi người trong gia đình đã cố gắng trong học tập ngoại ngữ để giúp công ty quảng bá sản phẩm, tìm thị trường ở nước ngoài. Và cũng từ những yêu cầu khắt khe của khách hàng quốc tế, bà Việt đã cố gắng nghiên cứu đạt được nhiều thành công trong nâng tầm sản phẩm thủ công từ cói. Đến nay, sản phẩm của Công ty TNHH Việt Trang đã xuất khẩu ổn định sang 17 nước trên thế giới. Cũng theo các đơn đặt hàng này, ngoài chiếu cói Nga Sơn, một loạt sản phẩm mẫu mã mới gắn với cây cói được ra đời bằng nguyên liệu độc lập từ cói hay kết hợp với các nguyên liệu khác góp phần tăng năng suất và lợi nhuận của công ty, đưa giá trị công ty tăng 130%-150%/năm.
Hướng đi đúng đắn của bà Việt không chỉ giúp gia đình bà vươn lên giàu có mà còn tạo công ăn việc làm ổn định và thời vụ cho hàng nghìn lao động địa phương. Hiệu quả kinh tế từ trồng cói hiện gấp khoảng 3 lần trồng lúa.

Tình yêu quê hương và tâm huyết với nghề dệt cói cổ truyền của Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Việt đã mở đường, vực dậy và tạo sức sống cho nghề truyền thống chiếu cói, góp phần đưa cây cói từ cây đói nghèo thành cây ấm no cho người dân ở miền quê Nga Sơn.

Bài, ảnh: Thanh Thanh