Trong bối cảnh Hà Nội định hướng phát triển không gian đô thị ven sông Hồng, việc bảo tồn và phát huy nghề gốm Kim Lan không chỉ là nỗ lực gìn giữ một nghề truyền thống, mà còn gửi gắm mong muốn của người dân về việc bảo tồn không gian làng cổ, chỉnh trang và tái thiết khu dân cư hiện hữu theo hướng hài hòa, bền vững; đồng thời duy trì sinh kế, giữ gìn bản sắc văn hóa và trao truyền tinh hoa nghề gốm cho các thế hệ mai sau.

Làng gốm cổ Kim Lan nghìn năm tuổi bên bờ sông Hồng.

Từ dấu tích gốm cổ đến hành trình hồi sinh làng nghề

Nằm bên tả ngạn sông Hồng, Kim Lan là vùng đất lưu giữ những dấu ấn lâu đời của nghề sản xuất gốm sứ trong không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội. Những phát hiện khảo cổ tại di chỉ Bãi Hàm Rồng qua các đợt khai quật đầu những năm 2000 đã góp phần làm sáng tỏ lịch sử phát triển của làng nghề, đồng thời cung cấp thêm những cứ liệu về hoạt động sản xuất gốm sứ ở vùng hạ lưu sông Hồng qua nhiều thời kỳ.

Các hiện vật được tìm thấy, từ mảnh gốm, bao nung, con kê đến những sản phẩm gốm men, phản ánh hoạt động sản xuất và trình độ kỹ thuật của những thợ gốm xưa. Những dấu tích ấy không chỉ có giá trị nghiên cứu khảo cổ học, mà còn là bằng chứng sinh động về sự hình thành, phát triển của một cộng đồng nghề thủ công gắn bó với dòng sông và vùng đất ven đô.

Lịch sử Kim Lan còn được lưu giữ trong hệ thống đình, chùa, miếu, chuông đồng, văn bia và tư liệu Hán Nôm. Tất cả hợp thành một không gian di sản đa dạng, nơi nghề gốm gắn với đời sống tín ngưỡng, phong tục và ký ức của nhiều thế hệ cư dân. Với người dân địa phương, những giá trị ấy không phải điều gì xa xôi, mà hiện diện trong cảnh quan làng xóm, trong câu chuyện của người cao tuổi và trong niềm tự hào về nghề truyền thống của quê hương.

Sông Hồng từng mang đến cho Kim Lan nguồn nguyên liệu, điều kiện giao thương và cơ hội phát triển sản xuất. Nhưng dòng sông cũng tạo ra những biến động về địa hình, bờ bãi, buộc cư dân phải thích ứng qua nhiều thời kỳ. Làng nghề vì thế không phải một không gian đứng yên, mà luôn vận động cùng điều kiện tự nhiên và những đổi thay của đời sống xã hội.

Sau thời kỳ phát triển, nghề gốm Kim Lan từng có giai đoạn suy giảm, gián đoạn. Tuy nhiên, ký ức nghề và kinh nghiệm của những người thợ vẫn được gìn giữ trong cộng đồng. Từ những năm cuối thế kỷ XX, quá trình khôi phục nghề từng bước được khởi động, với sự đóng góp của các nghệ nhân, người thợ tâm huyết và những người mong muốn tìm lại sức sống cho nghề truyền thống.

Những lò gốm được nhóm lên trở lại, kỹ thuật tạo hình, phối men, nung sản phẩm dần được khôi phục. Từ đồ gia dụng đến đồ thờ và các dòng sản phẩm phục vụ nhu cầu đời sống, gốm Kim Lan từng bước tìm lại chỗ đứng trên thị trường.

Sự ra đời của Bảo tàng Gốm sứ Kim Lan năm 2012 là một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình bảo tồn di sản. Những hiện vật được lưu giữ, giới thiệu tại đây giúp người dân, du khách và thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử làng nghề bằng những chứng cứ cụ thể. Khi hiện vật khảo cổ được đặt bên câu chuyện của những người thợ, di sản không còn chỉ nằm trong sách vở mà trở thành một phần sống động của đời sống cộng đồng.

Đó là nền tảng quan trọng để Kim Lan tiếp tục khôi phục và phát triển nghề gốm trong điều kiện mới. Tuy nhiên, hồi sinh làng nghề không thể chỉ dừng ở việc khơi lại một số lò nung hay phục dựng những sản phẩm xưa. Điều cốt yếu là tạo dựng môi trường để nghề tiếp tục được thực hành, người thợ có thể sống bằng nghề và những giá trị truyền thống được trao truyền qua các thế hệ kế tiếp.

Giữ lửa nghề, tạo sinh kế cho người dân

Một làng nghề chỉ thực sự có sức sống khi người thợ còn gắn bó với công việc, tri thức nghề được truyền lại và lớp trẻ nhìn thấy tương lai của mình trong di sản cha ông. Với Kim Lan, bảo tồn nghề gốm vì thế phải đi cùng phát triển sản xuất, mở rộng thị trường và nâng cao đời sống cộng đồng.

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình – Công dân ưu tú Thủ đô chia sẻ: “Giữ nghề truyền thống không chỉ là giữ lại cách làm ra một sản phẩm, mà còn là giữ những kinh nghiệm, tâm huyết và bản sắc được cha ông truyền lại.

Giá trị cốt lõi của nghề gốm không chỉ nằm ở hình dáng hay màu men của sản phẩm, mà còn ở kinh nghiệm xử lý đất, kỹ thuật tạo hình, bí quyết phối men, điều khiển lửa nung và khả năng sáng tạo của người thợ. Phần lớn những tri thức ấy được tích lũy qua thực hành, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, khó có thể thay thế hoàn toàn bằng tư liệu ghi chép.

Bởi vậy, hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề, tạo điều kiện để người trẻ học tập, thực hành và phát triển sản phẩm cần được xem là nhiệm vụ trọng tâm. Cùng với việc gìn giữ kỹ thuật truyền thống, làng nghề cần chú trọng cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển những dòng sản phẩm có bản sắc riêng.

Những họa tiết, sắc men và kỹ thuật gốm cổ có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sản phẩm đương đại. Sự kết nối giữa nghệ nhân với nhà thiết kế, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và các đơn vị phân phối sẽ mở thêm cơ hội đưa gốm Kim Lan đến với người tiêu dùng, tạo động lực để người thợ tiếp tục gắn bó với nghề.

Mỗi sản phẩm người thợ gửi gắm tình yêu và lửa nghề

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình – Công dân ưu tú Thủ đô chia sẻ: “Giữ nghề truyền thống không chỉ là giữ lại cách làm ra một sản phẩm, mà còn là giữ những kinh nghiệm, tâm huyết và bản sắc được cha ông truyền lại. Muốn nghề gốm Kim Lan phát triển bền vững, cần tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục thực hành, truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời khuyến khích sáng tạo để sản phẩm truyền thống phù hợp hơn với nhu cầu thị trường hôm nay. Khi người thợ sống được bằng nghề, lớp trẻ có cơ hội tiếp nối thì ngọn lửa làng nghề mới thực sự được giữ gìn.”

Từ thực tiễn đó, phát huy giá trị gốm Kim Lan cần được triển khai đồng bộ: nghiên cứu, bảo vệ và giới thiệu các tư liệu khảo cổ, hiện vật gốm; duy trì không gian sản xuất, trưng bày và truyền nghề; hỗ trợ cơ sở sản xuất nâng cao năng lực cạnh tranh; đồng thời kết nối bảo tàng với các di tích, cơ sở làm gốm và điểm tham quan để hình thành những hoạt động trải nghiệm văn hóa có chiều sâu.

Khi du khách được quan sát người thợ tạo hình, tìm hiểu quy trình nung gốm và nghe câu chuyện về lịch sử làng nghề, mỗi sản phẩm không còn đơn thuần là một món hàng, mà còn mang theo ký ức văn hóa của vùng đất ven sông Hồng. Đây cũng là cách để di sản tham gia vào đời sống đương đại, tạo thêm nguồn thu và cơ hội việc làm cho người dân.

Quy hoạch ven sông Hồng: Mong muốn giữ làng, giữ nghề

Trong định hướng phát triển không gian đô thị ven sông Hồng, bài toán đặt ra không chỉ là tổ chức lại không gian xây dựng, phát triển hạ tầng và cảnh quan, mà còn là bảo tồn những giá trị văn hóa đã được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ. Với làng gốm Kim Lan, đây là cơ hội để phát huy tiềm năng của một làng nghề có bề dày lịch sử, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu gìn giữ không gian sống, không gian sản xuất và bản sắc của cộng đồng cư dân địa phương.

Mong muốn của người dân Kim Lan là cụm Bát Tràng – Giang Cao – Kim Lan được bảo tồn, phát triển theo định hướng cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc, gắn với việc giữ gìn các khu dân cư hiện hữu. Đối với cộng đồng làng nghề, điều quan trọng không chỉ là bảo tồn những công trình, di tích hay dấu tích gốm cổ, mà còn phải duy trì được môi trường để nghề truyền thống tiếp tục tồn tại, người dân có điều kiện sinh sống, sản xuất và truyền nghề cho thế hệ sau trong cấu trúc đô thị mới.

Mong muốn ấy xuất phát từ thực tế nghề gốm không tồn tại biệt lập, mà gắn bó mật thiết với đời sống của người dân. Không gian nhà ở, xưởng sản xuất, đường làng, di tích tín ngưỡng và các mối liên kết cộng đồng cùng tạo nên diện mạo văn hóa Kim Lan. Nếu chỉ bảo tồn hiện vật mà thiếu không gian thực hành nghề, nếu chỉnh trang cảnh quan nhưng làm suy giảm điều kiện sản xuất và sinh kế, thì những giá trị cốt lõi của làng nghề sẽ khó được duy trì lâu dài.

Bởi vậy, bảo tồn làng nghề trong quá trình đô thị hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ trong trạng thái cũ, mà cần tìm được sự hài hòa giữa gìn giữ di sản và yêu cầu phát triển. Hạ tầng có thể được nâng cấp, cảnh quan có thể được chỉnh trang, hoạt động sản xuất có thể đổi mới để phù hợp với điều kiện hiện đại. Tuy nhiên, những thay đổi ấy cần được tính toán trên cơ sở tôn trọng lịch sử hình thành làng, đặc điểm văn hóa địa phương và nhu cầu thực tế của cộng đồng cư dân.

Đối với Kim Lan, việc tổ chức không gian đô thị cần quan tâm đến bảo vệ các khu vực có giá trị khảo cổ, gìn giữ và phát huy vai trò của Bảo tàng Gốm sứ Kim Lan, đồng thời tạo điều kiện duy trì các không gian sản xuất, trưng bày, trải nghiệm và truyền nghề phù hợp. Hệ thống đình, chùa, miếu cùng cảnh quan ven sông cũng cần được xem xét trong mối liên hệ với tổng thể không gian văn hóa của địa phương, góp phần hình thành một môi trường sống vừa hiện đại, vừa lưu giữ được dấu ấn của làng gốm cổ.

Đặc biệt, các khu dân cư hiện hữu cần được xem xét như một bộ phận quan trọng của cấu trúc làng nghề, nơi cộng đồng đang trực tiếp gìn giữ và trao truyền những giá trị di sản. Quá trình nghiên cứu, hoàn thiện và triển khai quy hoạch cần chú trọng rà soát hiện trạng, đánh giá tác động đến hoạt động sản xuất, việc làm và sinh kế. Sự tham gia thực chất của cộng đồng sẽ giúp các phương án bảo tồn, cải tạo và chỉnh trang phù hợp hơn với điều kiện thực tế, đồng thời tạo sự đồng thuận trong quá trình phát triển.

Từ góc độ bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, nhấn mạnh: “Bảo tồn làng nghề trong quá trình đô thị hóa cần được nhìn nhận như nhiệm vụ gìn giữ một di sản văn hóa sống. Với Kim Lan, giá trị cần bảo vệ không chỉ là những sản phẩm gốm cổ, mà còn là kỹ thuật nghề, đội ngũ nghệ nhân, không gian văn hóa và cộng đồng cư dân đã tạo dựng nên di sản ấy. Quy hoạch cần gắn bảo tồn với phát triển sinh kế, tạo điều kiện để người dân tiếp tục làm nghề, sáng tạo sản phẩm và phát huy giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại.”

Thực tế cho thấy, bảo tồn và phát triển không phải hai mục tiêu đối lập. Nếu được tổ chức hợp lý, quá trình đô thị hóa có thể mở ra cơ hội cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng môi trường sống, mở rộng kết nối thị trường và phát triển các hoạt động du lịch văn hóa cho làng nghề. Điều cốt yếu là trong cấu trúc đô thị mới, Kim Lan vẫn có không gian để nghề gốm được tiếp nối, người dân có điều kiện gắn bó với quê hương và các giá trị văn hóa được phát huy trong đời sống đương đại.

Giữ làng, giữ nghề vì thế không chỉ là mong muốn riêng của người dân Kim Lan, mà còn là yêu cầu đặt ra đối với quá trình phát triển đô thị theo hướng tôn trọng bản sắc địa phương. Khi quy hoạch quan tâm đồng thời đến không gian sống, không gian sản xuất, di sản văn hóa và sinh kế cộng đồng, làng gốm cổ mới có thể tiếp tục hiện diện như một phần sống động của Hà Nội hôm nay và mai sau.

Đánh thức di sản, mở đường cho tương lai

Kim Lan hôm nay đứng trước yêu cầu tiếp tục khẳng định giá trị của một làng gốm cổ, đồng thời tìm kiếm mô hình phát triển phù hợp với đời sống đương đại. Đặc biệt, năm 2025, nghề gốm Kim Lan được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là dấu mốc có ý nghĩa quan trọng, ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức nghề truyền thống được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ; đồng thời mở ra cơ hội để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển kinh tế và nâng cao đời sống người dân. Những phát hiện khảo cổ, tư liệu Hán Nôm, hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng và truyền thống thực hành nghề là nguồn lực quan trọng để Kim Lan xây dựng thương hiệu văn hóa, phát triển du lịch trải nghiệm và mở rộng thị trường sản phẩm.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần có sự phối hợp giữa chính quyền, cơ quan chuyên môn về văn hóa và quy hoạch, các tổ chức nghề nghiệp, doanh nghiệp, nghệ nhân và người dân. Công tác bảo tồn cần được cụ thể hóa bằng chương trình có nguồn lực và lộ trình rõ ràng; phát triển du lịch phải gắn với bảo vệ di sản; hoạt động sản xuất cần được hỗ trợ để nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và khả năng tạo thu nhập ổn định cho cộng đồng. Việc nghề gốm Kim Lan được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương, mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ, thực hành và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Trong quá trình triển khai quy hoạch đô thị ven sông Hồng, việc bảo tồn cụm làng Bát Tràng – Giang Cao – Kim Lan cần được cụ thể hóa bằng những giải pháp phù hợp với đặc điểm của từng làng. Với Kim Lan, yêu cầu quan trọng là duy trì những không gian cần thiết cho nghề gốm, bảo vệ các giá trị văn hóa và lịch sử, quan tâm đến khu dân cư hiện hữu, đồng thời tạo điều kiện để người dân chủ động tham gia vào quá trình phát triển quê hương. Đặc biệt, những giá trị làm nên bản sắc làng gốm và cơ sở thực hành di sản cần được quan tâm ngay trong quá trình nghiên cứu, lập và triển khai quy hoạch, để phát triển đô thị không làm mai một không gian văn hóa truyền thống, mà tạo điều kiện cho di sản tiếp tục được bảo tồn và phát huy.

Bởi suy cho cùng, hồi sinh làng gốm không chỉ là khôi phục những lò nung hay làm sống lại một dòng sản phẩm. Đó còn là quá trình khơi dậy niềm tự hào về nghề truyền thống, trao truyền tri thức cho thế hệ trẻ, tạo dựng môi trường để nghệ nhân tiếp tục sáng tạo và giúp người dân nhận thấy di sản chính là nguồn lực cho tương lai. Khi nghề gốm được duy trì trong đời sống, danh hiệu di sản mới thực sự phát huy ý nghĩa, trở thành động lực thúc đẩy cộng đồng gìn giữ bản sắc và phát triển nghề theo hướng bền vững.

Một số sản phẩm tinh hoa, độc bản của nghệ nhân Làng nghề gốm Kim Lan

Dòng sông Hồng đã chứng kiến những thăng trầm của Kim Lan qua nhiều thế kỷ. Những biến động của tự nhiên từng khiến làng nghề phải thích ứng; những đổi thay của xã hội hôm nay tiếp tục đặt ra yêu cầu mới. Trong hành trình ấy, điều cần gìn giữ không chỉ là dấu tích của quá khứ hay những giá trị đã được ghi nhận, mà còn là sức sống của một cộng đồng biết trân trọng cội nguồn và chủ động làm mới di sản.

Khi tiếng lò gốm còn được duy trì, người thợ còn có thể sống bằng nghề, khu dân cư còn giữ được sự gắn kết và những câu chuyện về lịch sử Kim Lan tiếp tục được trao truyền, làng nghề sẽ không chỉ tồn tại trong ký ức. Đó sẽ là một di sản sống, nơi những giá trị lịch sử, văn hóa tiếp tục được nuôi dưỡng bằng hoạt động sản xuất, sáng tạo và đời sống của cộng đồng, đồng hành cùng Hà Nội trên con đường phát triển hiện đại mà vẫn giữ được chiều sâu văn hóa và bản sắc riêng.

Với người dân Kim Lan, mong muốn giữ làng, giữ nghề cũng chính là mong muốn được tiếp tục góp phần làm nên diện mạo quê hương trong tương lai. Một quy hoạch có tầm nhìn không chỉ tạo dựng không gian đô thị mới, mà còn cần mở ra cơ hội để những giá trị truyền thống tiếp tục sinh sôi trong không gian ấy. Khi nghề gốm được bảo tồn, cộng đồng được gìn giữ và sinh kế được quan tâm, việc ghi danh di sản sẽ không chỉ dừng lại ở sự tôn vinh, mà còn trở thành điểm tựa để làng Kim Lan tiếp tục hiện diện bền vững bên dòng sông Hồng.