Những ngày nắng, thôn Phố Mới và Phố Cũ, xã Vạn Linh, từng phên cao khô được xếp kín sân, trải dài trước hiên nhà. Từ sáng sớm, các gia đình đã bắt đầu công việc quen thuộc: Ngâm gạo, xay bột, tráng bánh rồi mang ra phơi. Nhịp lao động diễn ra đều đặn, tạo nên không gian làng nghề đặc trưng, nơi sản xuất gắn liền với đời sống sinh hoạt.

Nghề làm cao khô ở Vạn Linh đã tồn tại từ nhiều đời, gắn với đồng bào dân tộc Nùng. Trải qua thời gian, một số khâu được hỗ trợ bằng máy móc để nâng cao năng suất. Tuy nhiên, các công đoạn chính vẫn giữ theo cách làm truyền thống nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm. Sợi cao sau khi phơi phải đạt độ dai, trong, không gãy vụn, những yêu cầu đòi hỏi kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Những phên cao khô trải dài trong nắng, tạo nên không gian đặc trưng của làng nghề truyền thống. Ảnh: Hoàng Nghĩa.

Những phên cao khô trải dài trong nắng, tạo nên không gian đặc trưng của làng nghề truyền thống. Ảnh: Hoàng Nghĩa.

Hiện nay, toàn xã có trên 200 hộ tham gia sản xuất cao khô thương phẩm, hình thành vùng sản xuất tập trung, góp phần tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Đáng chú ý, năm 2021, sản phẩm cao khô Vạn Linh được công nhận OCOP 3 sao.

Trung bình mỗi năm, giá trị kinh tế từ sản xuất cao khô đạt trên 34 tỷ đồng, tạo việc làm cho gần 600 lao động với mức thu nhập bình quân khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm cao khô Vạn Linh không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn được đưa đi nhiều địa phương, từng bước khẳng định thương hiệu.

Làng nghề cao khô Vạn Linh nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, đồng thời được định hướng phát triển gắn với các tuyến tham quan của Công viên.

Từ nền tảng làng nghề, Vạn Linh được lựa chọn là một trong những điểm thí điểm xây dựng không gian trải nghiệm trong vùng Công viên địa chất.

Lợi thế của địa phương không chỉ nằm ở quy mô sản xuất mà còn ở việc vẫn giữ được hệ thống nhà trình tường và cấu trúc không gian làng truyền thống. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển du lịch gắn với di sản.

Sau khi tráng và phơi, bánh cao khô được thái sợi và tiếp tục phơi để hoàn thiện sản phẩm. Ảnh: Hoàng Nghĩa.

Các nội dung như đo đạc, khảo sát, thiết kế phối cảnh không gian trải nghiệm đã được triển khai, hướng tới hình thành các điểm dừng chân, khu tham quan và khu trưng bày sản phẩm ngay trong làng.

Bà Phạm Thị Hương, Trưởng phòng Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn (Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Lạng Sơn) cho biết, Vạn Linh được lựa chọn vì có quy mô làng nghề lớn, còn giữ được không gian truyền thống và có thể phát triển thành điểm trải nghiệm gắn với di sản địa chất.

Theo bà Hương, định hướng là giữ nguyên cấu trúc làng, hạn chế can thiệp thô, đồng thời bổ sung các yếu tố phục vụ du lịch một cách phù hợp, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Hướng đi mới của Vạn Linh là đưa các công đoạn sản xuất trở thành một phần của trải nghiệm du lịch, thay vì chỉ dừng ở việc bán sản phẩm. Du khách đến đây có thể trực tiếp quan sát các công đoạn làm cao khô như xay bột, tráng bánh, phơi và thái sợi. Những hoạt động giản dị nhưng tạo sức hút riêng, giúp du khách hiểu rõ hơn về nghề truyền thống.

Bà Triệu Thị Thảo, một hộ làm cao khô lâu năm chia sẻ: “Làm cao khô vất vả, nhất là khâu tráng và phơi, nhưng khi có khách đến xem, mua sản phẩm, bà con cũng có thêm thu nhập”.

Theo bà, hướng đi kết hợp sản xuất với trải nghiệm đang mở ra dư địa để phát triển dịch vụ, từng bước đưa nghề cao khô trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng.

Sau khi phơi khô, sợi cao được buộc thành từng bó, xếp ngay ngắn, tạo nên nét đặc trưng của làng nghề. Ảnh: Phạm Hương.

Tại thôn Phố Mới và Phố Cũ, nhiều hộ dân đã chủ động chỉnh trang khu vực sản xuất, sắp xếp lại không gian phơi. Họ kết hợp trưng bày sản phẩm để đón khách, từng bước thích ứng với hướng đi gắn sản xuất với dịch vụ.

Trong quá trình triển khai, yêu cầu đặt ra là phát triển nhưng không làm mất đi không gian văn hóa truyền thống của làng nghề.

Ông Nguyễn Văn Toán, Phó Chủ tịch UBND xã Vạn Linh cho biết: “Địa phương xác định phát triển làng nghề gắn với du lịch phải đi cùng với giữ gìn bản sắc, không làm phá vỡ không gian làng và nếp sinh hoạt của người dân”. Ông Toán cũng chia sẻ, xã đang từng bước định hướng người dân tham gia mô hình theo hướng vừa bảo tồn nghề, vừa phát triển dịch vụ, tạo thêm sinh kế nhưng vẫn giữ được đặc trưng của làng.

Việc lựa chọn làng nghề cao khô Vạn Linh làm điểm thí điểm cho thấy cách tiếp cận rõ ràng: Lấy cộng đồng làm nền tảng, lấy không gian làng làm trung tâm và gắn kết giữa bảo tồn với phát triển.

Từ một làng nghề thuần sản xuất, Vạn Linh đang từng bước trở thành điểm trải nghiệm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, mở ra hướng đi cụ thể trong việc đưa di sản vào phát triển kinh tế nông thôn.