Tạo việc làm, nâng cao thu nhập là vấn đề quan trọng được các xã xác định là nhiệm vụ trọng tâm xây dựngNTM.

Khi người dân cùng làm nông thôn mới

Nhà văn hóa bản Na Há, xã Mường Nhà được đưa vào sử dụng tháng 6/2026, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng của hơn 130 hộ dân. Công trình rộng trên 500m², tổng mức đầu tư 1,5 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Điều đáng chú ý là sau khi công trình hoàn thành, người dân trong bản tiếp tục tự nguyện đóng góp hơn 200 triệu đồng để làm mái che khuôn viên.

“Nhà văn hóa mới rộng rãi, khang trang, bà con rất phấn khởi. Khi bàn việc làm mái che khuôn viên, mọi người đều thống nhất cùng đóng góp. Công trình phục vụ chính người dân nên ai cũng muốn góp sức để hoàn thiện và giữ gìn”, Trưởng bản Na Há Lò Văn Hội chia sẻ.

Từ một công trình cụ thể có thể thấy, xây dựng nông thôn mới chỉ thực sự bền vững khi người dân không đứng ngoài quá trình thực hiện. Sự tham gia ấy không chỉ nằm ở việc đóng góp kinh phí, ngày công mà còn ở việc cùng bàn bạc, lựa chọn những công trình cần thiết và có trách nhiệm gìn giữ thành quả sau đầu tư.

Ở Mường Nhà, tinh thần đó đang được nối tiếp trong phát triển sản xuất. Hơn 320ha dứa được duy trì; diện tích cà phê, mắc ca và cây ăn quả tiếp tục được mở rộng. Tại bản Xôm, gia đình chị Lò Thị Vui có hơn 4ha cà phê, trong đó một phần diện tích đã bắt đầu cho quả, mở thêm hướng sinh kế cho gia đình.

Tuy nhiên, dư địa để Mường Nhà hoàn thiện các điều kiện nông thôn mới vẫn còn rất lớn. Xã hiện mới đạt 3/10 tiêu chí; 8 bản chưa có đường bê tông, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều còn cao, một số địa bàn chưa hình thành được mô hình sản xuất mang lại hiệu quả rõ nét.

Điều đó khiến bài toán xây dựng nông thôn mới ở đây không thể giải quyết bằng cách dàn đều nguồn lực. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Mường Nhà Lường Văn Biên, những nội dung liên quan trực tiếp đến đời sống cộng đồng đều được đưa ra bàn bạc với người dân. Trong giai đoạn tới, xã sẽ ưu tiên các công trình hạ tầng thiết yếu, đồng thời khai thác lợi thế đất đai để phát triển dứa, cây công nghiệp, cây ăn quả, chăn nuôi; tăng ứng dụng khoa học - kỹ thuật nhằm nâng chất lượng sản phẩm và cải thiện thu nhập.

Từ lợi thế sẵn có để tạo sinh kế

Nếu Mường Nhà có lợi thế về dứa, cà phê và cây ăn quả thì tại Mường Chà, kinh tế nông thôn đang được hình thành từ nhiều hướng sản xuất khác nhau.

Hiện xã có gần 100ha lúa vụ mùa, hơn 280ha quế, 125ha sa nhân, trên 130ha cây ăn quả và tổng đàn gia súc, gia cầm hơn 126 nghìn con. Trên nền tảng đó, nhiều hộ dân đã chủ động tìm hướng sản xuất phù hợp với điều kiện gia đình.

Gia đình ông Thùng Văn Viễn, bản Na Quang bắt đầu nuôi dúi từ năm 2022. Có thời điểm đàn dúi đạt 460 con; hơn 200 con đã được xuất bán, mang về gần 130 triệu đồng. Thay vì mở rộng nhanh, ông lựa chọn giữ lại những con mẹ khỏe, khả năng sinh sản tốt để gây đàn và từng bước ổn định quy mô.

“Tôi chọn những con mẹ khỏe, sinh sản tốt để gây đàn. Trước mắt phấn đấu có khoảng 100 - 150 con mẹ, khi đàn ổn định mới tính chuyện mở rộng. Nếu bà con có nhu cầu, tôi sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm để cùng làm hiệu quả”, ông Viễn nói.

Những mô hình như vậy chưa thể ngay lập tức giải quyết bài toán thu nhập cho cả một địa bàn, nhưng cho thấy một hướng đi quan trọng: nông thôn mới không chỉ được tạo nên bằng các công trình hạ tầng, mà còn phải được nâng đỡ bằng những sinh kế phù hợp và có khả năng duy trì lâu dài.

Mường Chà hiện đạt 3/10 tiêu chí nông thôn mới. Nhiều bản vẫn thiếu những điều kiện thiết yếu phục vụ đời sống và sản xuất. Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, xã xác định phải lựa chọn những nhu cầu cấp thiết để đầu tư trước.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Mường Chà Lèng Văn Viện, cùng với lồng ghép nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia, địa phương sẽ huy động thêm nguồn lực xã hội hóa, ưu tiên giao thông, nhà văn hóa, trường học, nước sinh hoạt; những điểm, nhóm bản chưa có điện cũng sẽ được rà soát để đưa vào danh mục đầu tư phù hợp.

Không dàn trải nguồn lực

Cách tiếp cận tương tự đang được thực hiện tại Mường Lạn.

Từ đầu năm 2026 đến nay, gần 10 công trình, dự án đã được triển khai, chủ yếu tập trung vào sửa chữa công trình nước sinh hoạt, nâng cấp đường vào khu sản xuất, duy tu hệ thống kênh mương. Đây đều là những hạng mục tác động trực tiếp đến sản xuất và sinh hoạt hàng ngày của người dân.

Cùng với hạ tầng, hơn 500ha cà phê, trong đó có 176ha trồng mới, đang mở thêm dư địa phát triển sản xuất hàng hóa cho địa phương.

Chủ tịch UBND xã Mường Lạn Nguyễn Thế Trung cho biết, xã sẽ căn cứ lợi thế và nhu cầu của từng khu vực để xác định thứ tự đầu tư, tập trung xử lý các điểm nghẽn trước mắt, tránh phân tán nguồn lực vào quá nhiều mục tiêu cùng lúc.

Thực tế tại Mường Nhà, Mường Chà hay Mường Lạn cho thấy cùng chung mục tiêu xây dựng nông thôn mới nhưng bài toán của mỗi địa phương không giống nhau. Nơi cần đường giao thông, nước sinh hoạt; nơi cần tạo sinh kế, mở rộng sản xuất; nơi lại phải đồng thời giải quyết khoảng cách phát triển giữa các bản sau khi địa giới hành chính thay đổi.

Một điểm xuất phát mới sau sáp nhập

Sự thay đổi đó càng rõ hơn sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai từ ngày 1/7/2025.

Trước sáp nhập, đến hết tháng 6/2025, Điện Biên có 2 đơn vị cấp huyện đủ điều kiện công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới; 2 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu, 5 xã đạt chuẩn nâng cao và 54/115 xã đạt chuẩn hoặc cơ bản đạt chuẩn.

Sau khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, phạm vi đánh giá thay đổi. Những xã mới có diện tích rộng hơn, dân số đông hơn, điều kiện giữa các khu vực không đồng đều khiến nhiều kết quả đạt được trước đó phải được rà soát lại.

Theo kết quả rà soát thời điểm cuối năm 2025, toàn tỉnh không còn xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu hoặc nâng cao theo phạm vi hành chính mới. Chỉ 3/42 xã đạt đủ 19/19 tiêu chí theo bộ tiêu chí của giai đoạn trước; 7 xã đạt từ 15 - 18 tiêu chí; 23 xã đạt từ 10 - 14 tiêu chí và 9 xã đạt dưới 10 tiêu chí.

Sự thay đổi về con số không đồng nghĩa những thành quả trước đây mất đi. Nhiều tuyến đường, trường học, công trình cấp nước hay mô hình sản xuất vẫn tiếp tục phục vụ người dân. Nhưng khi địa bàn được mở rộng, mức độ đáp ứng giữa các khu vực trong cùng một xã trở nên chênh lệch hơn và đặt ra yêu cầu phải nhìn lại tổng thể.

Đây cũng là cơ hội để các địa phương chuyển từ tư duy “đạt chuẩn” sang nâng cao chất lượng phát triển ở từng cộng đồng dân cư.

Từ “đạt tiêu chí” đến chất lượng sống

Giai đoạn 2026 - 2030 mở ra một cách tiếp cận khác đối với xây dựng nông thôn mới. Việc phân nhóm địa bàn và điều chỉnh hệ thống tiêu chí theo điều kiện phát triển giúp những địa phương miền núi, vùng khó có thêm cơ sở để lựa chọn lộ trình phù hợp với khả năng thực tế.

Điều quan trọng hơn là kết quả của chương trình không chỉ được nhìn qua số lượng tiêu chí hoàn thành.

Một tuyến đường chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người dân đi lại, vận chuyển nông sản thuận lợi hơn. Công trình nước sinh hoạt phải giải quyết được nhu cầu sử dụng ổn định. Nhà văn hóa phải trở thành nơi cộng đồng thường xuyên gặp gỡ, sinh hoạt. Còn những vùng dứa, cà phê, quế, sa nhân hay các mô hình chăn nuôi chỉ có thể đóng góp cho nông thôn mới khi tạo ra thu nhập và sinh kế bền vững cho người dân.

Từ thực tế ở Điện Biên có thể thấy, chặng đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, nhất là tại những xã có địa bàn rộng, xuất phát điểm thấp và nguồn lực hạn chế. Nhưng chính trong bối cảnh đó, việc xác định đúng nhu cầu, chọn đúng khâu cần ưu tiên và để người dân thực sự tham gia vào quá trình quyết định trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn mới vì thế không đơn thuần là hành trình hoàn thành một bộ tiêu chí. Đó là quá trình từng bước thu hẹp khoảng cách giữa các địa bàn, tạo thêm sinh kế, hoàn thiện những điều kiện thiết yếu và biến nguồn lực đầu tư thành những thay đổi có thể cảm nhận được trong đời sống hàng ngày của người dân.