Vàng Thị Dế nhận giấy khen tại "Hội thảo di sản văn hóa phi vật thể Lancang-Mekong" tổ chức ở Trung Quốc năm 2023. Ảnh: ST

Từ tấm vải lanh cất trong hòm đến khởi đầu của một sứ mệnh

Là người đầu tiên trong bản được học đại học, Vàng Thị Dế (sinh năm 2002, thôn Nhèo Lủng, xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang) hiểu sâu sắc ơn nghĩa của cộng đồng đã chắt chiu từng cân gạo, từng đồng tiền cho cô theo đuổi con chữ. Cô luôn tâm niệm: đi học không chỉ cho riêng mình, mà còn cho cả bản làng.

Cơ duyên đến với dự án Hemp Hmong Vietnam bắt đầu từ một mùa Tết thiếu thốn trong những ngày đại dịch Covid-19. Khi mất việc tại thành phố và phải trở về quê, Dế chỉ mong có tiền mua chút thịt cho các em nhỏ trong nhà. Tình cờ nhìn thấy tấm vải lanh mẹ cất kỹ trong hòm, cô tự hỏi: “Tại sao một thứ quý giá như thế này lại chẳng ai biết đến?”

Đơn hàng đầu tiên chỉ trị giá 650 nghìn đồng, lãi vỏn vẹn 30 nghìn. Mẹ ngăn không cho bán, sợ mất đi kỷ vật quý, nhưng Dế vẫn quyết tâm. Rồi từng đơn hàng nhỏ tiếp nối, từng cuộn vải được gom từ khắp bản. Có lúc cô phải vay nóng, có khi bị khách trả hàng, nhưng Dế không bỏ cuộc. “Nhờ những tấm vải ấy, tôi đã tự nuôi sống mình suốt ba năm ở Hà Nội, và cũng chính chúng đã khiến tôi hiểu rằng mình phải trả ơn vải lanh bằng một sứ mệnh lớn hơn,” cô chia sẻ.

Từ những bước khởi đầu gian khó, Dế đã gây dựng được một chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ trồng cây gai dầu, xe sợi, dệt vải, nhuộm chàm, cho tới thiết kế sản phẩm thủ công, thời trang và đồ trang trí. Nhờ đó, nhiều phụ nữ H’Mông – vốn phải đi làm thuê xa – nay có thể ở nhà vừa dệt vải, vừa chăm lo gia đình.

Bà Ly Thị Cáy, xã Phó Bảng, xúc động nói: “Ở đây, tôi được sống với nghề mình yêu thích từ nhỏ. Thu nhập không cao, nhưng hạnh phúc hơn nhiều vì nghề dệt của phụ nữ H’Mông sẽ không bị lãng quên.” Với Dế, thành công không đo bằng doanh thu, mà bằng ánh mắt tự hào của bà con khi thấy sản phẩm của mình được người khắp nơi trân trọng.

Hành trình lan tỏa văn hóa H’Mông ra thế giới

Hành trình của Vàng Thị Dế là minh chứng sống động cho sức mạnh của tri thức kết hợp với tình yêu văn hóa bản địa. Từ những tấm vải lanh thô mộc, cô đã dệt nên câu chuyện vừa giữ hồn dân tộc, vừa mở ra con đường hội nhập bền vững cho quê hương. Ảnh: ST

Không dừng lại ở thị trường trong nước, sản phẩm vải lanh của Hemp Hmong Vietnam đã thu hút sự quan tâm của khách quốc tế. Dế chủ động giới thiệu câu chuyện về vải lanh H’Mông qua mạng xã hội, viết email bằng tiếng Anh gửi tới các cửa hàng ở Nhật Bản, Thái Lan, rồi tự mình đi tìm đối tác. Cô đón nhiều đoàn khách quốc tế tới thăm xưởng, để họ được trực tiếp chạm, cảm nhận và thử dệt lanh cùng người bản địa.

Người nước ngoài không chỉ yêu thích độ bền và vẻ đẹp tự nhiên của vải lanh H’Mông, mà còn coi đó như “một tác phẩm nghệ thuật sống”. Với họ, khoác lên người một tấm vải lanh là được chạm vào văn hóa, lịch sử và linh hồn của người H’Mông. Sự trân trọng ấy đã khiến bà con trong bản thay đổi nhận thức: từ chỗ coi vải lanh chỉ dành cho người H’Mông, nay họ tự hào vì sản phẩm của mình được cả thế giới yêu thích.

Trong những năm gắn bó với nghề, Dế đã trở thành đại diện tiêu biểu của thế hệ trẻ gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Năm 2023, cô là đại biểu duy nhất của Việt Nam tham dự Hội thảo “Di sản văn hóa phi vật thể Lancang–Mekong” tại Trung Quốc, cùng học viên từ bốn quốc gia thuộc lưu vực sông Mekong. Năm 2024, cô tiếp tục tham gia “Diễn đàn Gai dầu quốc tế Đông Nam Á” tại Thái Lan, đồng thời góp mặt tại nhiều hội chợ, hội thảo trong và ngoài nước để mở rộng tầm nhìn và kết nối đối tác quốc tế.

Theo bà Sùng Thị Say, Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Thông tin và Du lịch khu vực Đồng Văn (Tuyên Quang): “Trước đây, nghề dệt lanh chỉ phục vụ nhu cầu gia đình, làm của hồi môn hoặc trong nghi lễ tín ngưỡng. Nhưng nhờ dự án của Dế, nghề lanh đã hồi sinh, mang lại thu nhập ổn định và khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng H’Mông.”

Dế chia sẻ, ước mơ lớn nhất của cô là xây dựng một “bảo tàng sống” vải lanh H’Mông, nơi du khách có thể trực tiếp trải nghiệm quy trình dệt, nhuộm, thêu hoa văn và nghe kể những câu chuyện đời gắn với từng tấm vải. Song song đó, cô hướng đến phát triển đa dạng sản phẩm từ cây gai dầu như quần áo, túi, ví, trà thảo mộc… để chất liệu truyền thống này thực sự “sống khỏe” trong đời sống hiện đại.

Trong hai năm tới, mục tiêu của Dế là đưa Hemp Hmong Vietnam trở thành đơn vị cung cấp vải gai dầu lớn nhất Việt Nam phục vụ xuất khẩu. Nhưng với cô, điều quý giá nhất vẫn là khơi dậy niềm tin nơi thế hệ trẻ: rằng nghề truyền thống không hề lạc hậu, mà chính là con đường bền vững, giàu bản sắc và đầy tự hào cho tương lai./.