Trải qua nhiều thế kỷ, phường đúc đồng Ngũ Xã dần khẳng định vị thế với kỹ thuật điêu luyện và bí quyết gia truyền. Ảnh: Mai Bình

Theo sử sách, vào khoảng thời Lê sơ, thợ đúc đồng của năm làng thuộc Văn Lâm (Hưng Yên) và Thuận Thành (Bắc Ninh) ngày nay đã về kinh thành Thăng Long lập trường đúc tiền và đồ thờ. Năm làng ấy gồm Đông Mai, Châu Mỹ, Làng Thượng, Diên Tiên và Dao Niên. Khi định cư và lập nghiệp trên đất mới, họ đặt tên là Ngũ Xã nghĩa là “năm làng” – để ghi nhớ cội nguồn.

Từ khâu làm khuôn, nấu đồng đến rót đồng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm lâu đời, bàn tay khéo léo và con mắt thẩm mỹ tinh tế đã tạo nên những pho tượng, đồ thờ bằng đồng có mặt tại nhiều đình, đền, chùa lớn trên cả nước.

Nhắc đến đỉnh cao của nghề đúc đồng Ngũ Xã, không thể không kể đến tượng Huyền Thiên Trấn Vũ tại đền Quán Thánh. Pho tượng đồng đen cao 3,95m, nặng khoảng 4 tấn, được đúc năm 1677 dưới triều Lê Hy Tông. Hình tượng đạo sỹ uy nghi ngồi trên lưng rùa, tay chống gươm có rắn quấn quanh là minh chứng cho kỹ thuật đúc đồng đạt tới trình độ bậc thầy của thợ Ngũ Xã thế kỷ XVII. Đây không chỉ là công trình điêu khắc độc đáo mà còn là biểu tượng tâm linh gắn với truyền thuyết Huyền Thiên Trấn Vũ giúp An Dương Vương trừ yêu quái khi xây thành Cổ Loa.

Một kiệt tác khác là pho tượng Phật A Di Đà tại chùa Thần Quang (còn gọi Phúc Long tự) của làng. Pho tượng được đúc liền khối trong ba năm (1950 – 1953), nặng hơn 10 tấn. Riêng phần tượng ngồi cao gần 4m, tòa sen xòe 96 cánh mềm mại. Quá trình di chuyển tượng từ nơi đúc về vị trí an tọa cách hơn 500m được thực hiện hoàn toàn bằng sức người và sự tính toán chính xác đến từng chi tiết – một kỳ công của trí tuệ và tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Chùa Ngũ Xã thờ Phật và tôn vinh thiền sư Nguyễn Minh Không – người được xem là ông tổ nghề đúc đồng. Hằng năm, vào ngày 1-11 âm lịch, dân làng tổ chức hội làng để tưởng nhớ tổ nghề và tri ân tiền nhân.

Sự hồi sinh của nghề đúc đồng nơi đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa. Ảnh: Đỗ Tâm

Bước sang thế kỷ XX và XXI, nghề đúc đồng Ngũ Xã tiếp tục được gìn giữ bởi những nghệ nhân tâm huyết như ông Nguyễn Văn Ứng, bà Ngô Thị Đan. Trong điều kiện đô thị hóa nhanh chóng, không còn những bãi đất rộng đặt lò nung như xưa, các hộ sản xuất phải thích ứng, thu hẹp quy mô nhưng vẫn giữ chất lượng tinh xảo. Nhiều tác phẩm lớn như tượng Phật Thích Ca Liên Hoa, tượng A Di Đà, đôi hạc đồng cỡ lớn… tiếp tục ra đời, khẳng định tay nghề của thợ Ngũ Xã trong bối cảnh mới.

Ngày nay, Ngũ Xã đã trở thành phố phường sầm uất. Những ngôi nhà cao tầng san sát dần thay thế không gian làng cổ. Tuy nhiên, giữa nhịp sống hối hả, tiếng đục, tiếng chạm vẫn vang lên trong một số xưởng nhỏ như nhịp đập âm thầm của ký ức. Những người con làng nghề đi xa trở về vẫn có thể nhận ra “hồn” Ngũ Xã trong từng đường nét hoa văn tinh xảo trên sản phẩm đồng.

Trong không gian đô thị hiện đại, Ngũ Xã vẫn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của làng nghề Thăng Long – nơi truyền thống và hiện tại cùng song hành, để ngọn lửa lò đúc 500 năm tuổi tiếp tục cháy sáng giữa lòng Hà Nội.