Giá trị truyền thống hun đúc qua nhiều thế hệ

Sản phẩm tượng gỗ chạm tay của nghệ nhân Thiết Úng, nổi bật với đường nét mềm mại và độ hoàn thiện cao. Ảnh: VGP/Thiện Tâm.

Nằm trên bãi bồi ven sông, thôn Thiết Úng – tên Nôm là làng Ống – nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ, tạc tượng từ nhiều thế kỷ trước. Những dấu tích xưa còn in đậm trên đình, chùa Thiết Úng và hệ thống nhà thờ họ cổ kính, gắn chặt với bàn tay tài hoa của bao thế hệ thợ mộc. Ngày 26/2/2010, Thiết Úng được trao Bằng công nhận “Làng nghề điêu khắc gỗ mỹ nghệ truyền thống”, trở thành một trong những ngôi làng lưu giữ tinh hoa nghề mộc đặc sắc nhất vùng ven đô Hà Nội.

Sản phẩm gỗ của Thiết Úng từ lâu đã có mặt tại nhiều tỉnh và được xuất khẩu, chủ yếu sang thị trường Trung Quốc. Theo ông, sức hấp dẫn của nghề nằm ở sự tinh xảo, mềm mại và sinh động trong từng đường đục, điều đã góp phần tạo nên uy tín cho nhãn hiệu tập thể “Gỗ mỹ nghệ Vân Hà – Đông Anh – Hà Nội”.

Hiện làng nghề có 25 nghệ nhân, trong đó 5 nghệ nhân ưu tú. Nhiều sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 và 4 sao, khẳng định giá trị của nghề mộc Thiết Úng trong kinh tế địa phương. Làng cũng tổ chức Tuần lễ Tinh hoa đồ gỗ Vân Hà và thành lập Trung tâm thiết kế sáng tạo, nhằm khuyến khích thế hệ trẻ tiếp cận công nghệ mới trong chế tác và quảng bá sản phẩm.

Người dân Thiết Úng tự hào khi kể về cội nguồn nghề gỗ đã tồn tại từ thời nhà Nguyễn. Theo lời các bậc cao niên, xưa kia nhiều nghệ nhân từng được triệu vào kinh đô để tham gia xây dựng cung điện, lăng tẩm và được ban sắc phong vì tài nghệ xuất chúng. Dấu ấn nghề mộc còn in đậm trên các mảng chạm tinh tế tại đình và chùa Thiết Úng – di tích cấp Quốc gia ngày nay.

Nhà thờ Tổ nghề nằm bên trái đình là nơi hội tụ tinh thần nghề mộc. Từ ngày 12 đến 18 tháng Giêng hằng năm, thợ mộc các gia đình lại dâng lễ, trưng bày những sản phẩm tinh xảo nhất trước Tổ. Không gian lễ hội mộc mạc nhưng trang nghiêm ấy là minh chứng cho truyền thống cha truyền con nối, nuôi dưỡng tình yêu nghề suốt hàng trăm năm.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền chia sẻ ông lớn lên giữa tiếng đục, tiếng bào trong xưởng gỗ của cha. “Khi còn đi học, chiều về tôi phụ bố đục đẽo. Trước khi đi bộ đội, tôi đã làm được gần như tất cả mẫu mà các cụ để lại”. Với ông Truyền, giữ nghề là giữ trình độ và giữ bản sắc trong bối cảnh thị trường liên tục thay đổi.

Nghệ nhân Hoàng Đức Thư cũng gắn bó với nghề từ khi mới 6 – 7 tuổi. Ông nhớ mình thường lấy đất sét nặn hình rồi bắt chước người lớn cầm đục. Niềm say mê trẻ thơ ấy trở thành động lực giúp ông theo nghề đến tận hôm nay.

Còn nghệ nhân Đỗ Văn Cường nhấn mạnh sự độc đáo của Thiết Úng nằm ở việc mỗi gia đình đều phát triển phong cách riêng. “Chúng tôi không sản xuất theo một khuôn mẫu. Mỗi người chọn một lối đi, nhờ vậy sản phẩm đa dạng và không ai phải rời nghề vì thiếu việc”. Theo ông, làm nghề mộc là đối thoại thầm lặng giữa người thợ và linh hồn của gỗ, nơi mỗi đường vân đều chứa câu chuyện của đất, của cây, của người.

Bước chuyển mình thành điểm du lịch làng nghề

Một số sản phẩm của làng nghề Thiết Úng. Ảnh:ST

Từ năm 2000 đến nay, kinh tế khởi sắc giúp làng nghề có điều kiện tu bổ nhà thờ Tổ, tôn tạo di tích và đầu tư máy móc hiện đại. Nghề mộc không còn chỉ là kế sinh nhai lúc nông nhàn mà trở thành hướng phát triển kinh tế mũi nhọn của xã Thư Lâm.

Với tay nghề cao và khả năng biến ý tưởng thành sản phẩm, thợ Thiết Úng có thể chế tác theo bản vẽ hoặc theo mô tả của khách. Các sản phẩm nhỏ gọn như bút, móc khóa, lịch để bàn, đồ khắc tên bằng máy đang rất được du khách yêu thích. Ngoài giá trị nghề truyền thống, Thiết Úng còn sở hữu hệ thống di tích phong phú như đình, chùa Viên Thông, nhà thờ họ… Đây là nền tảng quan trọng để phát triển mô hình du lịch làng nghề ven đô – loại hình du lịch được khách quốc tế đặc biệt quan tâm.

Bà Nguyễn Thị Bích Ngà – Giám đốc Công ty du lịch Chiếc Nón Việt nhận xét: “Khách châu Âu rất ưa chuộng trải nghiệm du lịch xanh, bền vững và chân thực. Thiết Úng có không gian sạch sẽ, sản phẩm chất lượng và đặc biệt là cách kể chuyện nghề mộc rất cuốn hút của các nghệ nhân”. Bà đề nghị xã có bộ phận chuyên trách kết nối doanh nghiệp và xây dựng tour phù hợp từng nhóm khách.

Việc Thiết Úng được công nhận điểm du lịch tạo đà quan trọng để làng nghề gia tăng quảng bá, mở rộng các hoạt động trải nghiệm, duy trì lễ hội truyền thống và đầu tư hạ tầng đón khách. Giữa sự đổi thay của đô thị, Thiết Úng vẫn giữ được vẻ mộc mạc của một “di sản văn hóa sống”, nơi mỗi hoa văn, mỗi bức tượng đều kể câu chuyện về quá khứ, về bàn tay người thợ và khát vọng gìn giữ hồn Việt.

Sự kiện được công nhận điểm du lịch là dấu mốc để Thiết Úng bước sâu vào dòng chảy công nghiệp văn hóa của Thủ đô, trở thành điểm đến đặc sắc trên bản đồ du lịch Hà Nội hôm nay và mai sau.