Chùa Phổ Minh với Thiền phái Trúc Lâm

Chùa Phổ Minh còn được gọi là chùa Tháp, nằm ở phía Tây đền Trần, thuộc phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định (nay là phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình). Theo nội dung ghi trên tấm bia “Phổ Minh thiền tự bi” soạn khắc niên hiệu Cảnh Trị 6 (1668) dựng ở sân phía Tây chùa có ghi lịch sử xây dựng chùa Phổ Minh như sau: “Nhà Lý xây dựng chùa, họ Trần điểm tô. Nhớ xưa đền - đài nguy nga, đỉnh đồng nghìn quân trấn giữ, quy mô lẫy lừng, tháp Phật trăm thước dựng lên”. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cũng đã xác nhận, dưới thời Trần, chùa Phổ Minh được xây dựng với quy mô lớn cùng với việc xây dựng các cung điện ở Thiên Trường. Sách Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn đã ghi chép về niên đại xây dựng chùa Phổ Minh tương tự như Đại Việt sử ký toàn thư: “Tháng 2, mùa xuân (1262), đem làng Tức Mặc thăng lên làm phủ Thiên Trường, dựng cung Trùng Quang, Trùng Hoa và chùa Phổ Minh ở phủ ấy”.

Tam quan chùa Phổ Minh (Ảnh: Đinh Khương)

Như vậy, niên đại xây dựng từ thời Lý của chùa Phổ Minh đã được các tài liệu, thư tịch ghi chép. Song ngôi chùa Phổ Minh thời Lý hẳn có quy mô còn nhỏ nên được triều Trần xây dựng quy mô lớn hơn và trở thành một trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt nằm trong tổng thể Hành cung Thiên Trường thời Trần.

Kiến trúc của chùa Phổ Minh cũng có sự kết hợp hài hòa giữa các hạng mục như Tiền đường, Thiêu hương, Hậu điện và Thượng điện, sắp xếp theo bố cục hình chữ "công" truyền thống. Cổng Tam quan với thiết kế "hai tầng, bốn mái" đón du khách bằng hình ảnh đôi sóc đá thời Trần được chạm khắc tinh xảo trên các bậc thềm đá xanh.

Lối vào chùa giữa những hàng cau xanh mát (ảnh: Đinh Khương)

Cụm kiến trúc chính của chùa theo hình “nội Công, ngoại Quốc” bao gồm các gian tiền đường và toà thượng điện. Sau thượng điện, cách một sân hẹp là ngôi nhà dài 11 gian. Ở giữa là 5 gian nhà tổ, bên trái là 3 gian nhà tăng và bên phải là 3 gian điện thờ tạo thành hình chữ “Công”. Bộ cửa gian giữa nhà tiền đường gồm 4 cánh bằng gỗ lim, to dày, chạm rồng, sóng nước, hoa lá và văn hoa hình học. Hai cánh ở giữa chạm đôi rồng lớn chầu Mặt Trời trong khuôn hình lá đề, được coi là một tác phẩm điêu khắc khá hoàn mỹ. Cũng như đôi sấu đá trên thành bậc tam quan và đôi rồng trên thành bậc gian giữa tiền đường, bộ cánh cửa này còn giữ được những dấu ấn của nghệ thuật chạm khắc đời Trần.

Những kiến trúc đá mang đậm dấu ấn đời Trần (ảnh: Đinh Khương)

Những dãy hành lang nối liền các tòa nhà trong chùa tạo thành vòng ngoài của chữ “Quốc”, biểu tượng cho sự thống nhất và vững chắc của đất nước. Với kiến trúc độc đáo và những giá trị lịch sử to lớn, chùa Phổ Minh là biểu tượng đặc trưng của nền văn hóa Phật giáo Việt Nam.

Trong hậu điện, bức tượng Trần Nhân Tông nập niết bàn được đặt trong một khám thờ hình chữ nhật, thể hiện sự trang nghiêm và tôn kính đối với vị vua khai sáng Thiền phái Trúc Lâm. Điện thờ còn có tượng Pháp Loa và Huyền Quang - hai vị tổ sư của phái Thiền Trúc Lâm cùng với pho tượng công chúa Mạc Ngọc Lâm - người có công lớn trong việc tu sửa chùa dưới thời nhà Mạc. Năm 2023, bộ tượng Trúc Lâm Tam tổ thờ tại chùa Phổ Minh được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bức tượng Trần Nhân Tông nhập niết bàn đặt trong hậu điện (ảnh: Đinh Khương)

Theo các nguồn tư liệu, năm 1299 Đức vua Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất gia đi tu sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Sau khi hình thành, phái Trúc Lâm phát triển mạnh ở phía đông bắc Đại Việt với trung tâm là khu di tích Yên Tử (Quảng Ninh). Ngoài trung tâm Yên Tử, nơi tu hành của vua Trần Nhân Tông còn có 3 giới đàn do Trần Nhân Tông sáng lập là chùa Chân Giáo (kinh thành Thăng Long), chùa Báo Ân (Bắc Ninh) và chùa Phổ Minh (Hành cung Thiên Trường). Tại chùa Phổ Minh, vua Trần Nhân Tông đã mở trường dạy học. Năm 1303, mở hội Vô lượng ở chùa, giảng kinh giới thí và chuẩn cấp tiền cho người nghèo trong cả nước.

Những ghi chép trong sử sách, truyền thuyết dân gian cùng hệ thống các di vật, hiện vật liên quan đến vua Trần Nhân Tông đã cho thấy mối liên hệ đặc biệt giữa đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông và ngôi chùa Phổ Minh. Minh chứng cho những mối liên hệ đặc biệt đó, hiện nay trước chùa Phổ Minh hiển hiện ngôi bảo tháp, cao 19,51m được vua Trần Anh Tông (1276-1320), vị vua thứ 4 của nhà Trần xây dựng để lưu giữ một phần xá lỵ của Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Tháp Phổ Minh – kiệt tác kiến trúc thế kỷ

Tháp Phổ Minh là một di tích lịch sử và kiến trúc đặc biệt nằm trong khuôn viên chùa Phổ Minh, với chiều cao 14 tầng và thiết kế công phu, tháp Phổ Minh không chỉ là công trình lớn nhất, cổ nhất và được bảo tồn nguyên vẹn nhất ở Việt Nam mà còn gắn liền với sự kiện lịch sử quan trọng như việc lưu giữ xá lị của vua Trần Nhân Tông.

Tháp Phổ Minh được xây dựng vào năm 1305 dưới thời nhà Trần (ảnh: Đinh Khương)

Được xây dựng vào năm 1305 dưới thời nhà Trần, ngôi tháp này là một minh chứng sống động cho nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng tinh xảo của thời đại. Tháp Phổ Minh được xây dựng trước khu vực nhà bái đường theo trục Bắc - Nam, trên một sân nhỏ hình vuông với mỗi chiều là 8,6m và thấp hơn so với mặt đất 0,45m. Tháp có 1 kiệu bát cống và 13 tầng, chiều cao đạt 19,51m, theo các nhà khoa học tính toán thì tháp có thể nặng tới 700 tấn. Kiệu bát cống ở đây chính là phần đế của tháp với chất liệu bằng đá xanh, mỗi cạnh dài 5,20m. Bên dưới chân tháp có băng hoa sen với cánh to cánh nhỏ từ giữa nghiêng dần về góc tháp biểu tượng của đài sen nâng kiệu. Với phần dưới bệ đá sẽ có thiết kế tạo dáng cong lên về hai phía, đây là dụng ý khi xây dựng nhằm tạo đà cho các tầng phía trên đều có độ cong như vậy. Nếu nhìn tổng thể, bạn sẽ thấy hình ảnh tháp Phổ Minh giống như một đoá hoa Sen vươn lên và nở ra giữa mặt hồ. Từ phần kiệu bát cống trở lên sẽ có tất cả 13 tầng được xây dựng bằng chất liệu gạch đỏ, trổ 4 cửa Đông - Tây - Nam - Bắc.

Theo sách “Đại Nam nhất thống chí”, tháp là một công trình hỗn hợp giữa gạch và đá. Bệ và tầng dưới của tháp được xây bằng loại đá xanh mịn vừa đẹp vừa có sức nặng, làm tăng độ bền cho móng nền. Mỗi đầu viên gạch đều được chạm dòng chữ “Hưng - Long thập tam niên” và hình con rồng nổi.Chúng ta hãy tưởng tượng giữa nền xanh bất tận của đồng lúa vùng chiêm trũng, một ngôi bảo tháp đỏ rực vươn lên trời xanh như dẫn lối đưa đường cho chúng sinh hướng về Phật pháp, như một ngọn nến khổng lồ rọi chiếu ánh linh quang của Phật phổ độ cho chúng sinh. Có lẽ chính vì thế mà tháp này được gọi là Tháp Phổ Minh (rọi chiếu ánh sáng). Tuy nhiên, điều đáng tiếc là vào đầu thế kỷ XX, trong quá trình tu sửa, người ta đã cho tô bên ngoài tháp bằng xi măng nên đã làm mất các hoa văn của gạch xây cũng như màu đỏ đặc trưng của tháp.

Điều đáng chú ý là vào năm 1987 trong quá trình sửa chữa tháp đã phát hiện một quách bằng đá vây quanh một hộp đồng tại tầng thứ 11, 12. Nhiều người nói rằng đây chính là hộp đứng xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông bởi theo sử sách ghi lại rằng, năm 1308 sau khi Kim Phật Trần Nhân Tông băng hà ở am Ngọa Vân trên ngọn Tử Phong – Yên Tử, con ngài là vua Anh Tông đã đem 7 trong số 21 hạt xá lợi đặt trong cỗ kiệu bát cống bằng đá rồi tháp Phổ Minh được xây dựng lên trên

Nằm ngay trước cửa Tam Bảo, tháp Phổ Minh còn ghi dấu lịch sử với những dấu mốc bằng đá, từng là chân đỡ của chiếc vạc đồng khổng lồ - một trong "An Nam Tứ Đại Khí" của nước ta, cùng với tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Dù đã trải qua nhiều lần tu bổ và sự hủy hoại của thời gian, công trình vẫn giữ được nguyên vẹn những nét nghệ thuật độc đáo của triều Trần, phản ánh sự thịnh vượng và Hào khí Đông A.

Dấu vết còn lại của nơi từng đặt Vạc Phổ Minh – một trong “An Nam tứ đại khí”. (ảnh: Đinh Khương)

Sau gần 800 năm xây dựng, đến nay tháp Phổ Minh vẫn sừng sững, vẹn nguyên cùng với đó là hệ thống các chân tảng đá cánh sen, những linh vật rồng tại bậc tam cấp toà tiền đường, sấu đá ở tam quan đã khẳng định phong cách kiến trúc nghệ thuật đặc sắc của ngôi chùa Phổ Minh, một trung tâm Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên quê hương Tức Mặc - Thiên Trường.

Cây muỗm hơn 300 năm tuổi trong khuôn viên chùa (ảnh: Đinh Khương)

Bên cạnh những giá trị về kiến trúc nghệ thuật, chùa Phổ Minh còn gây ấn tượng với du khách bởi những cây muồm di sản hơn 300 năm tuổi. Những tán cây xanh to lớn, cành vươn dài phủ bóng mát khắp khoảng sân, xua tan đi cái nắng oi ả mùa hè. Chỉ cần bước chân vào chùa, ngắm nhìn những mảng màu xanh mướt xen lẫn với đường nét hoài cổ, cũ kĩ trầm mặc và lắng nghe tiếng chuông gió leng keng trong trẻo, dường như mọi muộn phiền đều được xoa dịu.

Chùa Phổ Minh đã được xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt (ảnh: Đinh Khương)

Với những giá trị độc đáo về kiến trúc, lịch sử của mình, năm 2012 cùng với đền Trần, chùa Phổ Minh đã được xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt.