Vườn Quốc gia Cúc Phương - Ninh Bình

Phát huy lợi thế trong không gian phát triển mới

Sau hợp nhất, Ninh Bình sở hữu không gian phát triển rộng lớn, hội tụ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử và cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Toàn tỉnh có hơn 5.000 di tích lịch sử, văn hóa, trong đó 1.106 di tích đã được xếp hạng, gồm một di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích quốc gia và 834 di tích cấp tỉnh; cùng 33 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nổi bật là Quần thể danh thắng Tràng An, Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di sản hỗn hợp đầu tiên của Đông Nam Á. Bên cạnh đó là hệ thống di tích gắn với các triều đại phong kiến như Cố đô Hoa Lư, đền Trần - chùa Phổ Minh; các công trình tôn giáo, tín ngưỡng như Phủ Dầy, Tam Chúc, Bái Đính, Nhà thờ đá Phát Diệm cùng nhiều lễ hội, loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc.

Ninh Bình còn có 171 làng nghề, trong đó 54 làng nghề truyền thống được công nhận và 9 nghề thủ công truyền thống nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các sản phẩm đặc trưng như đá mỹ nghệ Ninh Vân, thêu Văn Lâm, cói Kim Sơn, trống Đọi Tam, lụa Nha Xá, chạm khắc gỗ La Xuyên và cây cảnh Vị Khê tạo thêm nguồn lực phát triển du lịch làng nghề, trải nghiệm và mua sắm.

Sự kết hợp giữa miền núi, đồng bằng, gần 90 km bờ biển cùng những giá trị văn hóa đa dạng tạo điều kiện để địa phương phát triển các loại hình du lịch di sản, sinh thái, tâm linh, cộng đồng, nông nghiệp, làng nghề và ẩm thực.

Theo TS. Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch Ninh Bình, địa phương xác định du lịch văn hóa, du lịch di sản và du lịch sinh thái là những dòng sản phẩm chủ đạo, tạo nên bản sắc và lợi thế cạnh tranh. Trong đó, bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn là nền tảng tạo nguồn lực phát triển kinh tế lâu dài.

Thực tế cho thấy, du lịch Ninh Bình tiếp tục tăng trưởng tích cực. Năm 2025, toàn tỉnh đón trên 19,4 triệu lượt khách, trong đó hơn 2,22 triệu lượt khách quốc tế; doanh thu đạt trên 21.200 tỷ đồng. Trong 9 tháng đầu năm 2026, lượng khách ước đạt gần 21 triệu lượt, tăng 25,5% so với cùng kỳ; tổng thu du lịch gần 22.000 tỷ đồng, tăng 23,5%. Riêng doanh thu từ nhà hàng đạt trên 10.853 tỷ đồng; hoạt động bán hàng hóa, quà lưu niệm, sản phẩm OCOP và làng nghề đạt gần 2.493 tỷ đồng.

Tuy nhiên, tốc độ tăng lượng khách cao hơn tăng trưởng doanh thu cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ phát triển theo quy mô sang nâng cao chất lượng, gia tăng mức chi tiêu và kéo dài thời gian lưu trú. Đặc biệt, việc phát triển các sản phẩm du lịch có chiều sâu văn hóa, dịch vụ trải nghiệm và kinh tế ban đêm được xem là hướng đi cần chú trọng.

Du khách nước ngoài đến thăm Ninh Bình

Lấy “phụng dưỡng thiên nhiên” làm triết lý phát triển

Trong định hướng phát triển du lịch bền vững, Ninh Bình xác định “phụng dưỡng thiên nhiên” không chỉ là thông điệp về trách nhiệm môi trường mà phải trở thành nguyên tắc quản trị điểm đến.

Theo cách tiếp cận này, hoạt động du lịch không dừng lại ở việc hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường mà cần chủ động đóng góp vào quá trình bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ đa dạng sinh học, tái tạo cảnh quan và gìn giữ văn hóa bản địa.

Đối với Ninh Bình, phát triển kinh tế di sản là quá trình kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị. Nguồn lực thu được từ hoạt động du lịch cần được tái đầu tư cho bảo tồn, phục hồi cảnh quan, nâng cao chất lượng môi trường và cải thiện đời sống cộng đồng.

Từ thực tiễn quản lý và phát huy giá trị Quần thể danh thắng Tràng An, tỉnh xác định năm nguyên tắc trọng tâm trong phát triển du lịch văn hóa.

Trước hết, bảo tồn phải là nền tảng, giới hạn và động lực phát triển. Các hoạt động khai thác du lịch cần tuân thủ quy hoạch, bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực của di sản, không đánh đổi môi trường và bản sắc văn hóa để đạt mục tiêu tăng trưởng trước mắt.

Cùng với đó, công tác quy hoạch phải đi trước một bước, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch, hạ tầng, đô thị và sinh kế cộng đồng. Việc quản lý cần được thực hiện thống nhất, liên ngành, trên cơ sở khoa học, thay vì chỉ quản lý riêng lẻ từng di tích, điểm đến.

Một nguyên tắc quan trọng khác là phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Người dân không chỉ tham gia cung ứng các dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận chuyển, hướng dẫn và sản xuất hàng thủ công mà còn trực tiếp gìn giữ, truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống. Khi được hưởng lợi từ du lịch, cộng đồng có thêm động lực bảo vệ di sản và môi trường sống.

Ninh Bình cũng chú trọng chuyển từ khai thác tài nguyên sẵn có sang sáng tạo những giá trị mới. Các sản phẩm du lịch cần được xây dựng trên cơ sở kể chuyện di sản, kết hợp lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc, ẩm thực, làng nghề và văn hóa cộng đồng, giúp du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm, tìm hiểu và tương tác.

Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu điểm đến phải dựa trên chất lượng dịch vụ, môi trường an toàn, văn minh và sự thân thiện của cộng đồng. Đây là những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với khả năng thu hút, giữ chân và tạo ấn tượng lâu dài cho du khách.

Nhà Thờ Đổ - Ninh Bình

Tạo động lực phát triển kinh tế di sản bền vững

Dù có nhiều lợi thế, du lịch Ninh Bình vẫn đối mặt với những hạn chế về chất lượng sản phẩm, thời gian lưu trú, hạ tầng kết nối và nguồn nhân lực. Một số di tích, làng nghề, lễ hội và loại hình nghệ thuật truyền thống chưa được khai thác thành sản phẩm du lịch hoàn chỉnh; hoạt động mua sắm, giải trí, trải nghiệm ban đêm còn thiếu tính đa dạng.

Bên cạnh đó, không gian phát triển sau hợp nhất đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý, đồng bộ hệ thống dữ liệu, quy hoạch và tiêu chuẩn dịch vụ. Việc liên kết giữa các điểm đến, giữa du lịch với làng nghề, nông nghiệp, ẩm thực và công nghiệp văn hóa cũng cần được tăng cường để hình thành những chuỗi sản phẩm đặc trưng.

Để giải quyết những vấn đề này, tỉnh định hướng rà soát, tích hợp hệ thống di sản, điểm đến, làng nghề và cảnh quan vào quy hoạch chung; tổ chức lại không gian phát triển du lịch, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn, khai thác và sinh kế người dân.

Trọng tâm là xây dựng các sản phẩm du lịch có chiều sâu văn hóa, tạo dấu ấn riêng cho từng khu vực. Ngoài những sản phẩm thế mạnh như Tràng An, Cố đô Hoa Lư, du lịch tâm linh và sinh thái, địa phương sẽ chú trọng phát triển du lịch làng nghề, cộng đồng, nghệ thuật truyền thống, ẩm thực, nghỉ dưỡng văn hóa và các hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

Cùng với phát triển sản phẩm, Ninh Bình đặt mục tiêu nâng cao chất lượng hạ tầng, dịch vụ tại điểm đến; ưu tiên giao thông xanh, giảm phát thải, bảo vệ cảnh quan và kiểm soát sức chịu tải du lịch.

Chuyển đổi số cũng được xác định là một trong những giải pháp quan trọng, hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung về di sản và du lịch, bản đồ số, hệ thống quản trị điểm đến thông minh; ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu trong quản lý dòng khách, quảng bá sản phẩm và nâng cao chất lượng trải nghiệm.

Đặc biệt, tỉnh chú trọng cơ chế để người dân trực tiếp hưởng lợi từ du lịch thông qua việc làm, sản xuất, kinh doanh và cung ứng dịch vụ; khuyến khích phát triển kinh tế hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và các mô hình khởi nghiệp gắn với tài nguyên bản địa. Đồng thời, tăng cường hợp tác công - tư, huy động doanh nghiệp đầu tư vào các sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao.

Về xúc tiến, quảng bá, Ninh Bình định hướng chuyển từ giới thiệu những điểm đến riêng lẻ sang xây dựng các hành trình trải nghiệm liên kết; tăng cường hợp tác với Hà Nội, Thanh Hóa, các tỉnh đồng bằng sông Hồng và các trung tâm du lịch lớn nhằm mở rộng thị trường khách.

Ninh Bình luôn quán triệt quan điểm lấy người dân làm trung tâm của phát triển du lịch

Theo TS. Bùi Văn Mạnh, điều quan trọng không chỉ là sở hữu nhiều di sản mà còn là khả năng bảo tồn, phát huy giá trị và chuyển hóa nguồn lực di sản thành động lực phát triển. Trong đó, du lịch phải góp phần làm cho thiên nhiên được bảo vệ tốt hơn, văn hóa tiếp tục được gìn giữ và người dân có cuộc sống ngày càng nâng cao.

Với phương châm “Tự hào về di sản - Phát triển từ di sản - Phồn vinh cùng di sản”, Ninh Bình hướng tới xây dựng hệ sinh thái du lịch xanh, có trách nhiệm, lấy văn hóa làm sức mạnh nội sinh, cộng đồng làm chủ thể và phát triển bền vững làm mục tiêu lâu dài.