Môi trường nông thôn Việt Nam hiện đang đối mặt với những áp lực gay gắt từ quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa làng nghề và sản xuất nông nghiệp thâm canh, trong bối cảnh hạ tầng kỹ thuật và năng lực quản lý còn nhiều bất cập. Các nguồn gây ô nhiễm mang tính “quả bom nổ chậm” tại khu vực nông thôn, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm an ninh môi trường theo định hướng chỉ đạo mới của Đảng và Nhà nước.

Những "quả bom nổ chậm" từ không gian nông thôn

Khác với khu vực đô thị -nơi áp lực môi trường thường biểu hiện rõ ràng và tác động ngay lập tức đến đời sống xã hội - tác động môi trường tại khu vực nông thôn có tính chất tiềm ẩn, âm thầm tích tụ như những “quả bom nổ chậm” nằm sâu trong lòng đất, nguồn nước và từng bước tác động tiêu cực đến sức khỏe con người cũng như hệ sinh thái. Đặc biệt, tại các vùng nông thôn vệ tinh của các đô thị lớn, quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội diễn ra với tốc độ cao đã đẩy vấn đề ô nhiễm môi trường vượt qua ranh giới của một “nguy cơ” để trở thành một thách thức cấp bách đòi hỏi lời giải mỗi ngày.

Thực tiễn tại thành phố Hà Nội, địa phương có tốc độ phát triển nông thôn thuộc hàng cao nhất cả nước – minh chứng rõ nét cho thực trạng này. Theo báo cáo chuyên đề “Nông thôn Hà Nội” (2025) của Sở Nông nghiệp và Môi trường, áp lực từ quá trình đô thị hóa, sản xuất nông nghiệp thâm canh và hoạt động của hệ thống làng nghề đang làm suy kiệt các nguồn tài nguyên tại chỗ. Các làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm, tái chế kim loại, dệt nhuộm… đa phần xả thải trực tiếp ra hệ thống kênh mương mà không qua xử lý sơ bộ, gây tổn hại nghiêm trọng đến chất lượng đất, tầng nước ngầm và hệ sinh thái thủy vực.

Kết quả điều tra của nhóm nghiên cứu Đinh Thị Hải Vân và Nguyễn Thị Thu Hà (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cung cấp những con số định lượng đáng báo động. Quá trình phát triển và tái bố trí dân cư tại khu vực nông thôn Hà Nội phát sinh từ 4.000 đến 5.000 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày, trong đó có hàng trăm tấn không được thu gom và xử lý đúng quy chuẩn. Về nước thải sinh hoạt, khoảng 700.000m3 phát sinh mỗi ngày phần lớn được xả thẳng ra hệ thống kênh mương trước khi đổ ra các lưu vực sông chính. Đối với chất thải nông nghiệp, hoạt động chăn nuôi phát sinh tới 12 triệu tấn chất thải rắn cùng hàng chục triệu mét khối nước thải, kết hợp với hàng nghìn tấn bao bì thuốc bảo vệ thực vật và phụ phẩm nông nghiệp thải ra môi trường hằng năm nhưng chưa được thu gom, xử lý triệt để.

Bên cạnh áp lực hạ tầng, yếu tố nhận thức và ý thức trách nhiệm của một bộ phận người dân cũng là một điểm nghẽn. Theo ông Phạm Quang Quỳnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty TNHH MTV thoát nước Hải Phòng, tình trạng người dân lén ném rác xuống các dòng kênh gây ô nhiễm nặng diễn ra phổ biến nhưng rất khó kiểm soát do thiếu kinh phí lắp đặt hệ thống camera giám sát và nhân lực tuần tra, canh gác.

Những điểm nghẽn trong công tác quản lý, bảo vệ môi trường nông thôn

Đô thị hóa, làng nghề và nông nghiệp thâm canh khiến môi trường nông thôn thêm quá tải. Hạ tầng, quản lý và ý thức cộng đồng cần được cải thiện đồng bộ.

Ô nhiễm môi trường nông thôn không phải là bài toán riêng của Hà Nội mà là lát cắt chung của nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Việc mở rộng địa giới hành chính, làn sóng dịch chuyển công nghiệp từ nội đô ra vùng ven, cùng với việc đẩy mạnh thâm canh nông nghiệp đang tạo ra sức ép vượt quá sức chịu tải của môi trường tự nhiên.

Nhìn nhận một cách tổng thể, hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ chính là rào cản hàng đầu. Hệ thống thu gom, thoát nước và xử lý nước thải, rác thải tại phần lớn khu vực nông thôn và làng nghề chưa đáp ứng yêu cầu thực tế, đồng thời thiếu quy hoạch tập trung cho các cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp. Bên cạnh đó, năng lực quản lý và giám sát ở cấp cơ sở nhiều nơi còn lỏng lẻo, thiếu các phương án ứng phó tổng thể và có hệ thống trước các sự cố môi trường.

Mặt khác, vấn đề di chứng lịch sử và tồn dư hóa chất vẫn là thách thức kéo dài. Dù giai đoạn 2021–2025 ghi nhận gần 80% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, tiêu chí môi trường vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn. Các hiểm họa tồn dư kháng sinh, hóa chất bảo vệ thực vật trong đất và nước ngầm, cùng tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại các hệ thống sông nội đô và liên tỉnh như sông Tô Lịch, Lừ, Kim Ngưu, Nhuệ, Đáy ở Hà Nội; Bắc Hưng Hải ở Hưng Yên; Ngũ Huyện Khê ở Bắc Ninh; cũng như hệ thống kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai... cho đến nay vẫn chưa có phương án xử lý triệt để.

Định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp đồng bộ

Trước yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã chỉ rõ những hạn chế, yếu kém trong bảo vệ môi trường, đồng thời nhấn mạnh nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ bất cập trong công tác quản lý, chỉ đạo, sự thiếu đồng bộ của hạ tầng và tư duy quy hoạch chắp vá.

Đặc biệt, Chỉ thị số 15-CT/TW ngày 15/10/2026 của Bộ Chính trị đã nâng tầm trách nhiệm bảo vệ môi trường trong kỷ nguyên phát triển mới thành “an ninh môi trường”, khẳng định đây là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Chỉ thị xác định rõ phương châm lấy Nhân dân làm trung tâm, chủ thể và động lực, thể hiện quyết tâm chính trị cao độ nhằm giải quyết dứt điểm bài toán ô nhiễm, bảo vệ không gian sống và sức khỏe cộng đồng.

Để cụ thể hóa các chủ trương trên vào đời sống thực tiễn nông thôn, việc đầu tiên cần triển khai là hoàn thiện hành lang pháp lý và quy hoạch hạ tầng. Các cơ quan chức năng cần sớm bổ sung, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường nông thôn gắn với quy hoạch tổng thể không gian dân cư, khu và cụm công nghiệp, làng nghề tập trung, đồng thời kiên quyết đình chỉ hoạt động đối với các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm nghiêm trọng không có khả năng khắc phục.

Song song đó, việc đồng bộ hóa quy trình thu gom và xử lý chất thải đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn cho hạ tầng xử lý nước thải, rác thải sinh hoạt đạt chuẩn, cùng với việc xây dựng các giải pháp kỹ thuật bài bản nhằm xử lý dứt điểm lượng hóa chất độc hại và tồn dư kháng sinh trong môi trường đất và nguồn nước ngầm.

Về mặt quản lý, nâng cao năng lực quản trị và ứng phó sự cố là yêu cầu bắt buộc thông qua việc kiện toàn bộ máy quản lý môi trường từ cấp huyện đến cấp xã, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và công cụ số như hệ thống camera giám sát tự động hay thiết bị quan trắc thông minh để kiểm soát các hành vi xả thải trái phép.

Cuối cùng, công tác bảo vệ môi trường nông thôn chỉ thực sự bền vững khi đẩy mạnh xã hội hóa và nâng cao nhận thức cộng đồng. Cần đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền nhằm chuyển biến thói quen sinh hoạt của người dân, đồng thời khuyến khích các nguồn lực xã hội đầu tư vào công nghệ xử lý rác thải, tái chế phụ phẩm nông nghiệp theo mô hình kinh tế tuần hoàn. Việc duy trì công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật sẽ đóng vai trò then chốt để lập lại kỷ cương trong quản lý tài nguyên và môi trường nông thôn hiện nay.